Một người trưởng thành có khoảng năm lít máu, trong đó hơn một nửa là chất lỏng màu vàng nhạt, còn màu đỏ đến từ một phân tử chứa sắt bên trong hồng cầu. Máu là đề tài có nhiều con số dễ nhớ và cũng có nhiều chỗ dễ nhầm, nhất là chuyện nhóm máu của con cái và bố mẹ.
Bài gồm 15 câu hỏi chia bốn nhóm: thành phần máu, hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu, nhóm máu. Mỗi câu có đáp án và giải thích, cuối bài có mục câu hay trả lời nhầm và bảng nhóm máu ABO. Nội dung là kiến thức sinh học phổ thông; mọi việc liên quan đến xét nghiệm, truyền máu hay sức khoẻ cụ thể thuộc về nhân viên y tế.
Máu gồm những gì
Câu 1. Cơ thể người trưởng thành có khoảng bao nhiêu máu?
Đáp án: Khoảng 7 đến 8 phần trăm khối lượng cơ thể, tức chừng 5 lít ở người nặng 70 kilôgam.
Lượng máu tỉ lệ với khối lượng cơ thể nên khác nhau giữa người to và người nhỏ, giữa nam và nữ, và ở trẻ em thì ít hơn nhiều theo số tuyệt đối. Con số “khoảng 5 lít” là mức trung bình hay dùng trong sách. Toàn bộ lượng máu này được tim bơm đi trọn một vòng trong khoảng một phút khi ta nghỉ ngơi.
Câu 2. Nếu để máu lắng trong ống nghiệm có chất chống đông, máu chia thành mấy phần?
Đáp án: Hai phần chính: huyết tương màu vàng nhạt ở trên, chiếm khoảng 55 phần trăm; các tế bào máu ở dưới, chiếm khoảng 45 phần trăm.
Phần dưới đỏ thẫm gần như toàn là hồng cầu, vì chúng nhiều và nặng nhất. Giữa hai lớp có một lớp mỏng màu trắng đục gồm bạch cầu và tiểu cầu. Thí nghiệm này có trong sách giáo khoa sinh học và cho thấy một điều bất ngờ với nhiều người: phần lớn thể tích của máu không phải màu đỏ mà là chất lỏng màu vàng.
Câu 3. Huyết tương chứa những gì?
Đáp án: Chủ yếu là nước, khoảng 90 phần trăm; phần còn lại là protein, muối khoáng, chất dinh dưỡng, hoocmon, kháng thể và chất thải.
Huyết tương là phương tiện vận chuyển: nó chở đường, axit amin, chất béo từ ruột tới tế bào, chở hoocmon từ tuyến nội tiết tới nơi nhận, chở urê và khí cacbonic tới nơi thải ra. Các protein trong huyết tương có nhiều việc khác nhau: albumin giữ nước lại trong lòng mạch, globulin gồm cả các kháng thể, còn fibrinogen là nguyên liệu để máu đông.
Câu 4. Huyết thanh và huyết tương có phải là một không?
Đáp án: Không. Huyết thanh là huyết tương đã mất các chất làm đông máu.
Khi máu đông lại trong ống nghiệm không có chất chống đông, fibrinogen biến thành sợi fibrin và kéo các tế bào máu thành cục. Chất lỏng trong vàng còn lại bên trên cục máu là huyết thanh. Vì vậy huyết thanh giống huyết tương ở hầu hết thành phần, chỉ khác là đã không còn fibrinogen và một số yếu tố đông máu.
Hồng cầu: tế bào nhiều nhất trong máu
Câu 5. Vì sao máu có màu đỏ?
Đáp án: Vì hồng cầu chứa huyết sắc tố hemoglobin, một protein có nhân chứa sắt.
Mỗi phân tử hemoglobin có bốn nhóm chứa sắt, mỗi nhóm gắn được một phân tử oxy. Khi gắn nhiều oxy, máu có màu đỏ tươi; khi đã nhả bớt oxy cho các mô, máu chuyển sang đỏ thẫm. Dù ở trạng thái nào thì máu người vẫn là màu đỏ. Một số loài như bạch tuộc, cua móng ngựa có máu màu xanh vì dùng một sắc tố chứa đồng thay cho sắt.
Câu 6. Hồng cầu của người trưởng thành có nhân không?
Đáp án: Không có nhân; hồng cầu có hình đĩa lõm hai mặt.
Trong quá trình trưởng thành ở tuỷ xương, hồng cầu của người và các loài thú loại bỏ nhân. Mất nhân giúp tế bào có thêm chỗ chứa hemoglobin, còn hình đĩa lõm làm tăng diện tích tiếp xúc và giúp tế bào uốn cong khi lách qua mao mạch hẹp. Hồng cầu của ếch, chim, cá vẫn có nhân, nên đây là đặc điểm hay được dùng để so sánh trong sách sinh học.
Câu 7. Một hồng cầu sống được bao lâu, và điều gì xảy ra khi nó già đi?
Đáp án: Khoảng 120 ngày; hồng cầu già bị phân huỷ chủ yếu ở lách và gan.
Không có nhân nên hồng cầu không tự sửa chữa được, màng của nó dần cứng lại sau hàng trăm nghìn vòng đi qua mao mạch. Lách và gan bắt giữ những tế bào già, tái sử dụng sắt, còn phần sắc tố được biến đổi thành bilirubin màu vàng rồi thải qua mật. Vết bầm trên da chuyển dần từ tím sang xanh rồi vàng cũng là do hemoglobin bị biến đổi theo con đường tương tự.
Câu 8. Trong máu, loại tế bào nào có số lượng nhiều nhất?
Đáp án: Hồng cầu, nhiều hơn bạch cầu hàng trăm lần.
Mỗi milimét khối máu chứa vài triệu hồng cầu, trong khi số bạch cầu chỉ tính bằng nghìn. Hồng cầu cũng là loại tế bào có số lượng lớn nhất trong toàn cơ thể người khi đếm theo số tế bào. Để giữ con số đó ổn định, tuỷ xương đỏ phải sản xuất mới liên tục, hàng triệu hồng cầu mỗi giây, bù cho số tế bào già bị loại bỏ.
Bạch cầu và tiểu cầu
Hai nhóm tế bào ít hơn hồng cầu rất nhiều nhưng lo hai việc sống còn: chống lại vi sinh vật lạ và bịt chỗ mạch máu bị tổn thương.
Câu 9. Bạch cầu làm nhiệm vụ gì?
Đáp án: Bảo vệ cơ thể trước vi khuẩn, virus và các tác nhân lạ.
Sách giáo khoa chia bạch cầu thành năm loại: bạch cầu trung tính, ưa axit, ưa kiềm, bạch cầu mônô và bạch cầu limphô. Chúng làm việc theo nhiều cách: bạch cầu trung tính và đại thực bào nuốt và tiêu hoá vi khuẩn, gọi là thực bào; tế bào limphô B tạo kháng thể; tế bào limphô T nhận diện và phá huỷ tế bào đã nhiễm bệnh. Bạch cầu trung tính là loại nhiều nhất trong máu.
Câu 10. Tiểu cầu là tế bào hoàn chỉnh hay chỉ là mảnh tế bào?
Đáp án: Là mảnh tế bào không có nhân, tách ra từ những tế bào khổng lồ trong tuỷ xương.
Tiểu cầu rất nhỏ và sống ngắn, chỉ khoảng một tuần đến mười ngày. Khi thành mạch bị tổn thương, tiểu cầu bám vào chỗ rách, dính vào nhau tạo thành nút tạm thời và giải phóng các chất khởi động quá trình đông máu. Kích thước nhỏ và hình dạng giống mảnh vụn là lý do chúng được gọi là “tiểu cầu”, tức những hạt nhỏ.
Câu 11. Cục máu đông được tạo thành như thế nào?
Đáp án: Fibrinogen trong huyết tương biến thành tơ máu fibrin, kết thành lưới giữ các tế bào máu lại.
Quá trình đông máu là một chuỗi phản ứng nối tiếp, cần ion canxi và nhiều yếu tố đông máu. Mắt xích cuối cùng biến fibrinogen hoà tan thành các sợi fibrin không tan, đan thành lưới. Hồng cầu và tiểu cầu mắc vào lưới, tạo nên cục máu bịt kín vết thương. Nhờ chuỗi phản ứng nhiều bước, máu chỉ đông ở đúng chỗ cần mà không đông tràn lan trong lòng mạch.
Nhóm máu ABO và Rh
Câu 12. Ai phát hiện ra hệ nhóm máu ABO, và vào năm nào?
Đáp án: Karl Landsteiner, nhà khoa học người Áo, năm 1901.
Landsteiner trộn huyết thanh của người này với hồng cầu của người khác và thấy có cặp thì hồng cầu kết dính thành cụm, có cặp thì không. Từ đó ông chia máu người thành các nhóm, đặt nền móng cho truyền máu an toàn. Năm 1930 ông được trao giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học. Ngày 14 tháng 6, sinh nhật ông, được chọn làm Ngày Thế giới Người hiến máu.
Câu 13. Hồng cầu của người nhóm máu AB mang kháng nguyên gì, và huyết tương có kháng thể gì?
Đáp án: Mang cả kháng nguyên A và B; huyết tương không có kháng thể chống A và chống B.
Hệ ABO dựa trên hai loại kháng nguyên trên màng hồng cầu. Nhóm A mang A, nhóm B mang B, nhóm AB mang cả hai, nhóm O không mang cả hai. Huyết tương mỗi người có sẵn kháng thể chống lại kháng nguyên mà hồng cầu mình không có: nhóm A có kháng thể chống B, nhóm B có kháng thể chống A, nhóm O có cả hai loại, nhóm AB không có loại nào.
Câu 14. Vì sao nhóm O thường được gọi là nhóm “cho phổ thông”?
Đáp án: Vì hồng cầu nhóm O không mang kháng nguyên A và B, nên không bị kháng thể chống A, chống B của người nhận làm kết dính.
Cách gọi này xuất phát từ nguyên tắc trong sách sinh học: điều cần tránh là kháng thể của người nhận gặp kháng nguyên trên hồng cầu người cho. Tuy vậy, trên thực tế truyền máu còn phải tính tới nhóm Rh và nhiều hệ kháng nguyên khác, nên cơ sở y tế luôn xét nghiệm và thử phản ứng hoà hợp trước khi truyền, và ưu tiên truyền cùng nhóm.
Câu 15. Nhóm máu Rh dương và Rh âm khác nhau ở điểm nào, và tên Rh từ đâu ra?
Đáp án: Khác nhau ở việc hồng cầu có hay không có kháng nguyên D; tên Rh lấy từ loài khỉ Rhesus.
Hệ Rh được Landsteiner và Wiener mô tả năm 1940 qua các thí nghiệm có dùng máu khỉ Rhesus, nên mang tên loài khỉ này. Người có kháng nguyên D trên hồng cầu là Rh dương, không có là Rh âm. Khác với hệ ABO, người Rh âm thường không có sẵn kháng thể chống D mà chỉ tạo ra khi đã tiếp xúc với hồng cầu Rh dương. Tỉ lệ người Rh âm khác nhau nhiều giữa các dân tộc.
Những câu hay bị trả lời nhầm về máu
Con phải có nhóm máu giống bố hoặc giống mẹ? Không nhất thiết. Nhóm máu được quyết định bởi cặp gen nhận từ cả bố lẫn mẹ. Ví dụ một người bố nhóm A mang gen A và O, người mẹ nhóm B mang gen B và O, có thể sinh con nhóm A, B, AB hoặc O. Con khác nhóm máu với cả bố và mẹ là chuyện bình thường về mặt di truyền.
Nhóm máu cho biết tính cách của một người? Không có bằng chứng khoa học nào xác nhận điều này. Ý tưởng nhóm máu quyết định tính cách phổ biến trên báo chí giải trí ở một số nước châu Á, nhưng các nghiên cứu kiểm tra nghiêm túc không tìm thấy mối liên hệ. Nhóm máu chỉ nói về kháng nguyên trên hồng cầu.
Máu đông lại thì trở thành huyết tương? Ngược lại: chất lỏng còn lại sau khi máu đông là huyết thanh, không phải huyết tương. Huyết tương chỉ thu được khi ngăn máu đông bằng chất chống đông rồi để lắng hoặc ly tâm.
Bảng nhóm máu ABO: kháng nguyên và kháng thể
Bảng dưới là cách học nhanh hệ ABO. Mẹo nhớ: huyết tương luôn có kháng thể chống lại đúng thứ mà hồng cầu của chính mình không có.
| Nhóm máu | Kháng nguyên trên hồng cầu | Kháng thể trong huyết tương | Hồng cầu bị kháng thể chống A, chống B làm kết dính? |
|---|---|---|---|
| A | A | Chống B | Bị kháng thể chống A làm kết dính |
| B | B | Chống A | Bị kháng thể chống B làm kết dính |
| AB | A và B | Không có | Bị cả hai loại làm kết dính |
| O | Không có | Chống A và chống B | Không bị loại nào làm kết dính |
Đọc theo hàng ngang: nhóm A có kháng nguyên A nên huyết tương không thể có kháng thể chống A, nếu không máu tự kết dính chính mình; vì thế nó chỉ mang kháng thể chống B. Lập luận tương tự cho mọi nhóm còn lại, nên bạn không cần học thuộc từng ô, chỉ cần nhớ một nguyên tắc.
Bảng này chỉ dùng để hiểu nguyên lý. Truyền máu trong thực tế còn liên quan đến nhóm Rh và nhiều hệ kháng nguyên khác, và luôn do cơ sở y tế xét nghiệm quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu hệ nhóm máu ngoài ABO và Rh?
Ngoài ABO và Rh, các nhà khoa học đã ghi nhận nhiều hệ nhóm máu khác dựa trên những kháng nguyên khác nhau trên màng hồng cầu, và danh sách này vẫn được bổ sung theo thời gian. ABO và Rh là hai hệ quan trọng nhất trong truyền máu thông thường.
Vì sao vết bầm đổi màu theo ngày?
Vết bầm là máu thoát ra khỏi mạch nằm dưới da. Hemoglobin trong đó bị cơ thể phân huỷ dần qua các chất trung gian có màu khác nhau, nên vết bầm chuyển từ tím đỏ sang xanh lục rồi vàng trước khi mờ hẳn. Tốc độ đổi màu khác nhau giữa người này với người khác.
Hồng cầu được sinh ra ở đâu?
Ở người sau khi sinh, hồng cầu được tạo ra trong tuỷ xương đỏ. Ở người lớn, tuỷ đỏ tập trung trong các xương dẹt như xương ức, xương sườn, xương chậu, đốt sống và ở đầu các xương dài. Ở thai nhi, gan và lách cũng tham gia tạo máu trong một giai đoạn.
Kháng thể là gì?
Kháng thể là những protein hình chữ Y do tế bào limphô B tạo ra, có khả năng nhận diện và bám vào một kháng nguyên đặc hiệu, giống chìa khoá khớp với ổ khoá. Kháng thể đánh dấu tác nhân lạ để các tế bào miễn dịch khác tiêu diệt.
Máu của động vật nào có màu xanh?
Bạch tuộc, mực, một số loài giáp xác và loài sam (còn gọi là cua móng ngựa) có máu ánh xanh lam vì chúng dùng sắc tố hemocyanin chứa đồng để chở oxy thay cho hemoglobin chứa sắt. Máu người và các loài có xương sống khác dùng hemoglobin nên có màu đỏ.