TongQuat.comTổng Quát
Cơ thể người

Tiêu hoá trong cơ thể người: 15 câu hỏi từ miệng đến ruột già có giải thích

Tiêu hoá bắt đầu ở đâu, vì sao dạ dày không tự tiêu chính nó, tuyến nào lớn nhất cơ thể, ruột non dài bao nhiêu: 15 câu hỏi có lời giải thích.

Family sharing rice and vegetables on a woven mat in a stilt house in Sơn La, hands and bowls in focus, faces out of frame

Tiêu hoá bắt đầu ngay khi bạn nhai miếng cơm đầu tiên, nhưng phần lớn chất dinh dưỡng lại được hấp thụ ở ruột non chứ không phải ở dạ dày như nhiều người nghĩ. Đường tiêu hoá là một ống dài nhiều mét, đi kèm những tuyến lớn như gan và tuỵ, và chứa cả một quần thể vi khuẩn sống cùng ta.

Bài gồm 15 câu hỏi theo bốn chặng: miệng và răng, dạ dày, ruột non cùng gan và tuỵ, ruột già và vi khuẩn đường ruột. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích, cuối bài có bảng tổng hợp từng cơ quan làm gì. Nội dung là kiến thức sinh học phổ thông, không phải hướng dẫn ăn uống hay lời khuyên y tế.

Miệng, răng và thực quản

Câu 1. Tiêu hoá hoá học bắt đầu từ đâu?

Đáp án: Từ miệng, nhờ enzyme amylase trong nước bọt.

Răng nghiền nhỏ thức ăn là tiêu hoá cơ học, còn amylase trong nước bọt bắt đầu cắt tinh bột chín thành đường mantôzơ là tiêu hoá hoá học. Thí nghiệm đơn giản nhất ai cũng làm được: nhai kỹ một miếng cơm trắng thật lâu, bạn sẽ thấy vị ngọt dần lên. Sách giáo khoa sinh học dùng chính hiện tượng này để giới thiệu enzyme tiêu hoá.

Câu 2. Người trưởng thành có bao nhiêu chiếc răng vĩnh viễn, và trẻ em có bao nhiêu răng sữa?

Đáp án: Người trưởng thành có 32 răng vĩnh viễn, tính cả 4 răng khôn; trẻ em có 20 răng sữa.

Bộ răng vĩnh viễn gồm răng cửa để cắn, răng nanh để xé, răng hàm nhỏ và răng hàm lớn để nghiền. Răng khôn là răng hàm lớn cuối cùng, thường mọc muộn và nhiều người không mọc đủ cả bốn chiếc, nên số răng thực tế của một người có thể ít hơn 32 mà vẫn là bình thường. Răng sữa không có răng hàm nhỏ.

Câu 3. Chất cứng nhất trong cơ thể người là gì?

Đáp án: Men răng.

Men răng là lớp ngoài cùng của thân răng, gần như toàn bộ là khoáng chất dạng tinh thể, nên cứng hơn cả xương. Nhưng men răng không chứa tế bào sống nên không tự tái tạo khi bị mòn hay mẻ, khác với xương có thể tự liền. Bên dưới men là ngà răng, rồi đến tuỷ răng chứa mạch máu và dây thần kinh.

Câu 4. Thức ăn xuống dạ dày nhờ trọng lực hay nhờ cơ?

Đáp án: Nhờ cơ: thành thực quản co bóp theo làn sóng gọi là nhu động.

Các vòng cơ của thực quản lần lượt co phía sau miếng thức ăn và giãn phía trước nó, đẩy thức ăn đi như ta vuốt kem đánh răng ra khỏi ống. Nhờ vậy ta vẫn nuốt được khi nằm nghiêng hay thậm chí khi treo ngược người, và các nhà du hành vẫn ăn uống được trong môi trường không trọng lực. Nhu động tiếp tục làm việc dọc suốt dạ dày và ruột.

Dạ dày: túi axit tự bảo vệ

Câu 5. Dịch vị dạ dày chứa axit gì, và enzyme chính ở đó tiêu hoá chất gì?

Đáp án: Axit clohiđric; enzyme pepsin bắt đầu phân cắt protein.

Axit làm môi trường trong dạ dày rất chua, giúp diệt phần lớn vi khuẩn theo thức ăn vào và tạo điều kiện cho pepsin hoạt động. Pepsin cắt các chuỗi protein dài thành những đoạn ngắn hơn, việc cắt tiếp đến từng axit amin để dành cho ruột non. Thành dạ dày có ba lớp cơ chạy theo ba hướng, co bóp nhào trộn thức ăn với dịch vị thành một hỗn hợp sệt.

Câu 6. Vì sao dạ dày không tự tiêu hoá chính mình?

Đáp án: Nhờ lớp chất nhày dày cùng muối kiềm phủ niêm mạc, và các tế bào lót được thay mới liên tục.

Lớp nhày bám trên niêm mạc tạo một hàng rào ngăn axit và pepsin chạm trực tiếp vào tế bào, còn muối bicacbonat trong lớp nhày trung hoà bớt axit ngay sát thành dạ dày. Thêm vào đó, các tế bào ở bề mặt niêm mạc được thay mới chỉ sau vài ngày. Ngoài ra pepsin được tiết ra ở dạng chưa hoạt động, chỉ được kích hoạt khi gặp axit trong lòng dạ dày.

Câu 7. Ai phát hiện vi khuẩn Helicobacter pylori sống được trong dạ dày, và được ghi nhận thế nào?

Đáp án: Hai nhà khoa học người Úc Barry Marshall và Robin Warren; họ được trao giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2005.

Trước phát hiện này, nhiều người tin rằng không vi khuẩn nào sống nổi trong môi trường axit của dạ dày. Warren quan sát thấy vi khuẩn hình xoắn trên mẫu sinh thiết, Marshall nuôi cấy được chúng, và cả hai chỉ ra mối liên hệ giữa vi khuẩn này với viêm loét dạ dày. Câu chuyện thường được kể lại vì Marshall từng tự uống dịch nuôi cấy vi khuẩn để chứng minh giả thuyết.

Câu 8. Dạ dày nằm ở vị trí nào trong ổ bụng?

Đáp án: Ở phần bụng trên, hơi lệch về bên trái, ngay dưới cơ hoành.

Nhiều người chỉ vào vùng rốn khi nói “đau dạ dày”, nhưng thực ra phần lớn dạ dày nằm cao hơn, dưới bờ sườn trái, một phần được lồng ngực che. Vùng quanh rốn chủ yếu là ruột non. Hình dạng và vị trí dạ dày còn thay đổi theo tư thế và theo lượng thức ăn bên trong, vì nó là một túi cơ co giãn được.

Ruột non, gan và tuỵ

Chặng này là nơi diễn ra phần lớn công việc tiêu hoá và gần như toàn bộ việc hấp thụ chất dinh dưỡng.

Câu 9. Chất dinh dưỡng được hấp thụ chủ yếu ở đâu?

Đáp án: Ở ruột non.

Mặt trong ruột non có nhiều nếp gấp, trên nếp gấp có vô số lông ruột, gọi là nhung mao, và trên mỗi tế bào lại có các vi nhung mao. Ba tầng gấp nếp này nhân diện tích hấp thụ lên rất nhiều lần so với một ống trơn. Trong lòng mỗi lông ruột có mao mạch máu và mạch bạch huyết nhận đường, axit amin, chất béo đã được tiêu hoá để đưa đi khắp cơ thể.

Câu 10. Ruột non dài khoảng bao nhiêu?

Đáp án: Vài mét, và con số khác nhau tuỳ cách đo: ở người sống thường ngắn hơn, khoảng 3 đến 5 mét; khi đo sau khi mất có thể tới 6 đến 7 mét.

Khi còn sống, các lớp cơ ở thành ruột luôn có một độ căng nhất định nên ruột co ngắn lại; khi cơ thả lỏng hoàn toàn, ruột dài ra. Vì vậy các sách đưa ra những con số khác nhau, và câu trả lời cẩn thận là nêu rõ cách đo. Dù đo cách nào, ruột non vẫn dài hơn ruột già nhiều lần, ruột già chỉ khoảng một mét rưỡi. Ruột non gồm ba đoạn: tá tràng, hỗng tràng và hồi tràng.

Câu 11. Tuyến lớn nhất trong cơ thể là tuyến nào, và dịch mật do đâu tạo ra?

Đáp án: Gan; dịch mật do gan tạo ra, túi mật chỉ là nơi chứa và cô đặc.

Gan nằm ở phần bụng trên bên phải, dưới cơ hoành, nặng khoảng một kilôgam rưỡi ở người trưởng thành. Mật không chứa enzyme tiêu hoá nhưng có muối mật giúp chia mỡ thành những giọt rất nhỏ, gọi là nhũ tương hoá, để enzyme của tuỵ dễ tác động. Giữa các bữa ăn, mật được dồn về túi mật; khi thức ăn béo xuống tá tràng, túi mật co bóp đẩy mật ra.

Câu 12. Tuyến tuỵ làm những việc gì?

Đáp án: Vừa tiết dịch tuỵ chứa enzyme tiêu hoá vào ruột, vừa tiết hoocmon insulin và glucagon vào máu.

Phần lớn tuyến tuỵ là phần ngoại tiết, tạo dịch tuỵ chứa enzyme tiêu hoá cả tinh bột, protein và chất béo, cùng muối kiềm để trung hoà axit từ dạ dày xuống. Rải rác trong tuỵ có những cụm tế bào gọi là đảo tuỵ, làm nhiệm vụ nội tiết: insulin giúp hạ đường huyết, glucagon giúp nâng đường huyết. Một cơ quan làm hai nghề như vậy được gọi là tuyến pha.

Ruột già và những vị khách nhỏ

Câu 13. Ruột già làm nhiệm vụ chính gì?

Đáp án: Hấp thụ nước và muối khoáng còn lại, rồi hình thành và tống phân ra ngoài.

Khi tới ruột già, phần lớn chất dinh dưỡng đã được hấp thụ, phần còn lại chủ yếu là nước, chất xơ không tiêu hoá được và tế bào chết. Ruột già rút dần nước ra, khiến chất bã đặc lại. Ruột già ngắn hơn ruột non nhưng có đường kính lớn hơn hẳn, gồm manh tràng, kết tràng và trực tràng; quá trình rút nước ở đây diễn ra chậm, có thể kéo dài nhiều giờ đến hơn một ngày.

Câu 14. Vi khuẩn sống trong ruột người có ích gì không?

Đáp án: Có. Chúng giúp phân giải một phần chất xơ và tổng hợp một số vitamin, như vitamin K.

Ruột già là nơi cư trú của một quần thể vi khuẩn rất đông và đa dạng. Chúng lên men phần chất xơ mà cơ thể người không tự tiêu hoá được, tạo ra một số chất mà tế bào thành ruột sử dụng, đồng thời chiếm chỗ khiến vi khuẩn có hại khó bám vào. Lĩnh vực nghiên cứu về hệ vi sinh vật đường ruột phát triển nhanh, nhiều phát hiện còn đang được kiểm chứng.

Câu 15. Tiếng “sôi bụng” là do đâu?

Đáp án: Do khí và dịch bị nhu động đẩy đi trong dạ dày và ruột.

Ống tiêu hoá co bóp liên tục, kể cả khi bụng rỗng. Khi lòng ruột chứa ít thức ăn mà có khí và dịch, tiếng chúng bị dồn qua các đoạn ống vang to hơn, ta nghe thành tiếng ọc ọc. Đó là lý do tiếng sôi bụng hay xuất hiện lúc đói. Khi có thức ăn, các tiếng này vẫn có nhưng thường bị giảm âm nên khó nghe hơn.

Những câu hay bị trả lời nhầm về tiêu hoá

Thức ăn được tiêu hoá và hấp thụ chủ yếu ở dạ dày? Không. Dạ dày chủ yếu nhào trộn, chứa tạm và bắt đầu phân cắt protein. Phần lớn công việc tiêu hoá hoá học và gần như toàn bộ việc hấp thụ chất dinh dưỡng diễn ra ở ruột non. Dạ dày chỉ hấp thụ một lượng nhỏ một số chất như nước, một vài loại thuốc và rượu.

Lưỡi gà là bộ phận chặn thức ăn rơi vào khí quản? Không. Lưỡi gà là phần thịt nhỏ thõng xuống ở cuối vòm miệng mềm; khi nuốt, vòm miệng mềm và lưỡi gà nâng lên che lối lên mũi. Bộ phận đậy lối vào khí quản là nắp thanh quản, nằm thấp hơn, ở gốc lưỡi. Hai bộ phận hay bị gọi lẫn tên trong lời nói hằng ngày.

Gan chỉ làm nhiệm vụ tiêu hoá? Không. Tạo mật chỉ là một trong rất nhiều việc của gan. Gan còn dự trữ đường dưới dạng glycogen, tổng hợp nhiều protein trong huyết tương, chuyển hoá và khử độc nhiều chất, dự trữ một số vitamin và sắt. Gan cũng có khả năng tái tạo đáng kể sau khi bị mất một phần mô.

Bảng tóm tắt: mỗi cơ quan tiêu hoá làm gì

Bảng dưới gom lại toàn bộ hành trình của thức ăn để bạn ôn một lượt. Cột cuối nêu chất tiết hoặc enzyme đáng nhớ nhất của từng chặng.

Cơ quanViệc chínhChất tiết hoặc enzyme đáng nhớ
MiệngNghiền nhỏ, bắt đầu phân giải tinh bộtNước bọt có amylase
Thực quảnĐẩy thức ăn bằng nhu độngChất nhày
Dạ dàyNhào trộn, chứa tạm, bắt đầu phân cắt proteinAxit clohiđric, pepsin
Gan và túi mậtTạo và chứa mậtMuối mật nhũ tương hoá mỡ
TuỵTiết enzyme vào ruột, hoocmon vào máuDịch tuỵ; insulin, glucagon
Ruột nonTiêu hoá tiếp và hấp thụ chất dinh dưỡngDịch ruột; nhung mao hấp thụ
Ruột giàHấp thụ nước, hình thành phânVi khuẩn đường ruột

Nếu cần nhớ một câu, hãy nhớ: miệng bắt đầu, dạ dày nhào trộn, ruột non làm chính, ruột già thu hồi nước. Gan và tuỵ đứng bên ngoài ống tiêu hoá nhưng góp phần không thể thiếu qua dịch mật và dịch tuỵ đổ vào tá tràng.

Câu hỏi thường gặp

Thức ăn nằm trong dạ dày bao lâu?

Thường vài giờ, tuỳ loại và lượng thức ăn. Chất lỏng đi qua nhanh hơn, bữa ăn nhiều chất béo hay nhiều đạm thường ở lại lâu hơn bữa ăn chủ yếu là tinh bột. Toàn bộ hành trình qua ống tiêu hoá kéo dài từ khoảng một đến vài ngày.

Vì sao nhai kỹ thì cơm ngọt hơn?

Khi nhai lâu, enzyme amylase trong nước bọt có thời gian cắt tinh bột trong cơm thành đường mantôzơ, loại đường có vị ngọt. Nhai càng kỹ, thức ăn càng được trộn đều với nước bọt nên vị ngọt càng rõ.

Tá tràng là đoạn nào của ruột?

Tá tràng là đoạn đầu của ruột non, nối ngay sau dạ dày, uốn cong hình chữ C quanh đầu tuỵ. Đây là nơi dịch mật và dịch tuỵ cùng đổ vào để tiếp tục tiêu hoá thức ăn từ dạ dày xuống.

Ruột thừa nằm ở đâu?

Ruột thừa là một ống nhỏ, cụt một đầu, nằm ở chỗ nối giữa ruột non và ruột già, thường ở vùng bụng dưới bên phải. Chức năng của nó vẫn đang được nghiên cứu, có giả thuyết cho rằng đây là nơi dự trữ vi khuẩn có ích cho ruột.

Vì sao chất xơ không được tiêu hoá mà vẫn có trong khẩu phần?

Cơ thể người không có enzyme phân giải được nhiều loại chất xơ, nên chúng đi qua ruột non gần như nguyên vẹn. Tới ruột già, một phần chất xơ được vi khuẩn lên men, phần còn lại giữ nước và tạo khối cho chất bã. Đó là mô tả sinh học; khẩu phần cụ thể cho từng người nên hỏi chuyên gia dinh dưỡng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138