Mỗi ngày ta thở hơn hai vạn lần mà gần như không để ý, và điều thúc ta hít hơi tiếp theo chủ yếu không phải là thiếu oxy mà là khí cacbonic tích lại trong máu. Hệ hô hấp có nhiều chi tiết ngược với trực giác như vậy, nên rất hợp để hỏi và giải thích.
Bài gồm 15 câu hỏi theo bốn nhóm: đường dẫn khí, phổi và phế nang, cơ chế hít thở, và thành phần không khí ta hít vào thở ra. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích; cuối bài có mục câu hay trả lời nhầm và một cách tự đếm nhịp thở của chính mình. Đây là kiến thức sinh học phổ thông, không phải lời khuyên về sức khoẻ.
Đường dẫn khí: từ mũi đến khí quản
Câu 1. Vì sao hít thở bằng mũi khác với hít thở bằng miệng?
Đáp án: Mũi làm sạch, làm ấm và làm ẩm không khí trước khi vào phổi.
Lông mũi chặn bớt bụi lớn; lớp niêm mạc tiết chất nhày giữ lại bụi nhỏ và vi khuẩn; mạng mao mạch dày đặc dưới niêm mạc sưởi ấm luồng khí. Các xoăn mũi làm không khí đi theo đường uốn lượn, tăng thời gian tiếp xúc với niêm mạc. Thở bằng miệng vẫn đưa được khí vào phổi, nhưng bỏ qua phần lớn công đoạn chuẩn bị này, nên cổ họng dễ khô hơn.
Câu 2. Bộ phận nào ngăn thức ăn rơi vào đường thở khi ta nuốt?
Đáp án: Nắp thanh quản.
Họng là ngã tư chung của đường ăn và đường thở. Khi nuốt, thanh quản được kéo lên, nắp thanh quản hình chiếc lá đậy xuống che lối vào khí quản, thức ăn trượt sang thực quản ở phía sau. Đó là lý do ta không thể nuốt và hít vào cùng một lúc. Khi phối hợp này trục trặc, chẳng hạn vừa ăn vừa cười to, ta bị sặc và phản xạ ho đẩy vật lạ ra.
Câu 3. Vì sao khí quản luôn mở mà không xẹp lại như ống mềm?
Đáp án: Nhờ các vòng sụn hình chữ C xếp chồng dọc khí quản.
Khí quản có khoảng mười mấy đến hai mươi vòng sụn, mỗi vòng hở ở phía sau. Phần sụn cứng giữ ống luôn mở cho không khí đi qua; phần hở phía sau là màng cơ mềm áp sát thực quản, để thực quản có chỗ phình ra khi một miếng thức ăn lớn đi qua. Bạn có thể sờ thấy các gờ sụn này ở mặt trước cổ, ngay dưới yết hầu.
Câu 4. Âm thanh khi nói được tạo ra ở bộ phận nào của đường hô hấp?
Đáp án: Ở thanh quản, nhờ dây thanh rung lên khi luồng khí thở ra đi qua.
Hai dây thanh nằm ngang trong thanh quản. Khi nói, chúng khép lại gần nhau, luồng khí từ phổi đẩy qua khe hẹp làm chúng rung, tạo ra âm cơ bản. Dây thanh căng và mỏng thì giọng cao, chùng và dày thì giọng trầm. Âm thô đó sau đó được họng, miệng, lưỡi, môi và khoang mũi nhào nặn thành các nguyên âm, phụ âm. Vì nói dùng luồng khí thở ra, ta khó nói tròn câu khi đang hít vào.
Phổi và phế nang
Hai lá phổi trông giống hai túi xốp, nhưng bên trong là một trong những cấu trúc tinh vi nhất cơ thể.
Câu 5. Hai lá phổi có giống hệt nhau không?
Đáp án: Không. Phổi phải có ba thuỳ, phổi trái có hai thuỳ và nhỏ hơn.
Lá phổi trái phải nhường chỗ cho tim, vốn hơi lệch sang trái, nên có một chỗ lõm gọi là khuyết tim và chỉ chia thành hai thuỳ. Phổi phải rộng hơn, chia ba thuỳ, nhưng lại ngắn hơn một chút vì gan ở bên dưới đẩy vòm cơ hoành phải lên cao hơn bên trái. Cơ thể người nhìn bên ngoài gần như đối xứng, nhưng bên trong có nhiều chỗ lệch như vậy.
Câu 6. Khí được trao đổi ở đâu trong phổi?
Đáp án: Ở phế nang, những túi khí nhỏ li ti ở tận cùng các nhánh phế quản.
Mỗi lá phổi chứa hàng trăm triệu phế nang, mỗi phế nang được bọc trong mạng mao mạch dày đặc. Nếu trải phẳng thành của tất cả phế nang, diện tích trao đổi khí thường được ước tính vào khoảng vài chục đến một trăm mét vuông, các nguồn nêu khác nhau, nhưng đều lớn hơn diện tích da nhiều lần. Diện tích lớn và thành mỏng là hai điều kiện giúp trao đổi khí nhanh.
Câu 7. Oxy đi từ phế nang vào máu bằng cách nào?
Đáp án: Bằng khuếch tán, từ nơi nồng độ cao sang nơi nồng độ thấp.
Không khí trong phế nang có nhiều oxy hơn máu vừa từ cơ thể đổ về, nên oxy tự thấm qua thành phế nang và thành mao mạch vào máu. Khí cacbonic thì ngược lại: trong máu nhiều hơn trong phế nang nên đi ra. Quá trình này không cần “bơm” hay tiêu tốn năng lượng, chỉ cần chênh lệch nồng độ, màng mỏng và diện tích đủ lớn. Hiện tượng tương tự xảy ra ở mao mạch trong các mô, chỉ theo chiều ngược lại.
Câu 8. Phổi có cơ để tự co giãn không?
Đáp án: Không. Phổi co giãn thụ động theo lồng ngực nhờ hai lá màng phổi.
Phổi được bọc bởi màng phổi gồm hai lá: lá trong dính vào phổi, lá ngoài dính vào thành ngực và cơ hoành, giữa chúng là một lớp dịch mỏng. Áp suất trong khoang giữa hai lá thấp hơn áp suất khí quyển, khiến phổi luôn bị kéo áp sát thành ngực. Khi lồng ngực nở ra, phổi nở theo và không khí tràn vào; khi lồng ngực thu nhỏ, phổi xẹp bớt và đẩy khí ra.
Cơ chế hít thở: cơ nào làm việc, ai ra lệnh
Câu 9. Những cơ nào làm việc chính khi ta hít vào bình thường?
Đáp án: Cơ hoành và các cơ liên sườn ngoài.
Cơ hoành co làm vòm của nó dẹt xuống, kéo dài lồng ngực theo chiều trên dưới. Cơ liên sườn ngoài co kéo các xương sườn lên và ra ngoài, nới rộng lồng ngực theo chiều trước sau và hai bên. Thể tích lồng ngực tăng, áp suất trong phổi giảm xuống thấp hơn bên ngoài, không khí tự tràn vào. Khi cần thở mạnh, các cơ ở cổ và vai cũng tham gia.
Câu 10. Khi nghỉ ngơi, thở ra có cần cơ co không?
Đáp án: Phần lớn là không: thở ra bình thường diễn ra thụ động.
Khi cơ hoành và cơ liên sườn ngoài thôi co, lồng ngực đàn hồi trở về vị trí cũ, phổi vốn có tính đàn hồi cũng co lại, đẩy không khí ra ngoài. Chỉ khi thở ra gắng sức, như thổi nến hay chạy nhanh, các cơ liên sườn trong và cơ thành bụng mới co chủ động để ép khí ra mạnh hơn.
Câu 11. Điều gì chủ yếu thúc đẩy ta hít hơi thở tiếp theo?
Đáp án: Lượng khí cacbonic tăng lên trong máu, được trung khu hô hấp ở hành não ghi nhận.
Khí cacbonic tan vào máu làm máu hơi chua hơn. Các tế bào cảm nhận ở hành não và ở mạch máu vùng cổ phát hiện thay đổi này và ra lệnh cho cơ hô hấp làm việc nhanh, sâu hơn. Mức oxy cũng được theo dõi nhưng thường chỉ trở thành tín hiệu mạnh khi nó giảm nhiều. Vì vậy cảm giác “ngộp” khi nín thở chủ yếu đến từ khí cacbonic tích lại.
Câu 12. Một người có thể nhịn thở mãi cho đến khi ngất không?
Đáp án: Ở điều kiện bình thường thì không: đến một lúc, phản xạ buộc ta phải thở lại.
Khi nín thở, khí cacbonic trong máu tăng dần, tín hiệu từ trung khu hô hấp mạnh dần đến mức ý chí không cưỡng lại được nữa, ta bật ra hơi thở. Đây là cơ chế bảo vệ tự nhiên. Hô hấp là ví dụ hiếm hoi về một hoạt động vừa tự động vừa có thể điều khiển có ý thức trong giới hạn ngắn.
Không khí ta hít vào và thở ra
Câu 13. Không khí ta thở ra còn oxy không?
Đáp án: Còn, khoảng 16 phần trăm, so với khoảng 21 phần trăm trong không khí hít vào.
Ở mỗi lần thở, phổi chỉ lấy đi một phần oxy. Khí thở ra vẫn chủ yếu là nitơ, còn khoảng 16 phần trăm oxy và khoảng 4 phần trăm khí cacbonic, trong khi không khí hít vào chỉ có lượng khí cacbonic rất nhỏ. Khí thở ra cũng ấm và bão hoà hơi nước, nên hà hơi vào mặt kính lạnh ta thấy kính mờ đi.
Câu 14. Người trưởng thành lúc nghỉ thở khoảng bao nhiêu lần mỗi phút?
Đáp án: Khoảng 12 đến 20 lần mỗi phút.
Nhịp thở thay đổi theo tuổi, trạng thái và hoạt động: trẻ nhỏ thở nhanh hơn người lớn, khi vận động hay hồi hộp thì nhịp thở tăng, khi ngủ sâu thì chậm lại. Nhân con số trung bình với số phút trong một ngày, ta có hơn hai vạn hơi thở mỗi ngày, mỗi lần chỉ đưa vào khoảng nửa lít không khí khi thở nhẹ.
Câu 15. “Hô hấp” trong sinh học còn mang nghĩa nào khác ngoài hít thở?
Đáp án: Hô hấp tế bào: quá trình tế bào dùng oxy để phân giải chất dinh dưỡng, giải phóng năng lượng.
Hít thở chỉ là phần vận chuyển khí. Mục đích cuối cùng là đưa oxy tới ty thể trong từng tế bào, nơi đường và chất béo bị phân giải thành khí cacbonic và nước, giải phóng năng lượng dưới dạng phân tử ATP. Khí cacbonic ta thở ra chính là sản phẩm của quá trình này. Hiểu được hai nghĩa của chữ “hô hấp” sẽ thấy vì sao phổi và tuần hoàn luôn đi đôi với nhau.
Những câu hay bị trả lời nhầm về hô hấp
Ngáp là do cơ thể thiếu oxy? Đây là giải thích phổ biến nhưng chưa được bằng chứng ủng hộ. Từ thập niên 1980 đã có thí nghiệm cho người hít không khí giàu oxy hơn hoặc giàu khí cacbonic hơn bình thường, và số lần ngáp không thay đổi như giả thuyết dự đoán. Đến nay nguyên nhân của ngáp vẫn chưa được giải thích trọn vẹn; có nhiều giả thuyết, như liên quan đến chuyển trạng thái tỉnh táo hay điều hoà nhiệt độ não, và ngáp còn “lây” giữa người với người.
Cá thở bằng cách tách oxy ra khỏi phân tử nước? Không. Mang cá lấy oxy hoà tan sẵn trong nước, tức là các phân tử oxy tự do nằm xen giữa các phân tử nước, chứ không tách nguyên tử oxy ra khỏi phân tử nước. Vì vậy nước ấm, nước tù ít oxy hoà tan thì cá dễ nổi đầu.
Tự đếm nhịp thở của bạn
Đếm nhịp thở là cách dễ nhất để thấy hô hấp vừa tự động vừa có thể điều khiển. Cách làm dưới đây chỉ để quan sát, không dùng để tự đánh giá sức khoẻ.
- Ngồi yên, thả lỏng vai, chuẩn bị một đồng hồ có kim giây hoặc chức năng bấm giờ.
- Đặt nhẹ một bàn tay lên bụng, ngay dưới xương sườn, để cảm nhận cơ hoành đẩy bụng ra mỗi lần hít vào.
- Bắt đầu bấm giờ, đếm mỗi lần bụng phồng lên là một hơi thở, trong đủ một phút.
- Để ý rằng ngay khi bắt đầu đếm, nhịp thở thường thay đổi một chút vì bạn đang chú ý tới nó. Nếu muốn con số tự nhiên hơn, hãy nhờ người khác đếm giúp khi bạn đang đọc sách.
- Sau đó thử đứng lên đi lại vài phút rồi đếm lần nữa để thấy nhịp thở tăng khi cơ thể vận động.
Bạn sẽ thấy hai điều: nhịp thở tự chạy khi bạn không nghĩ tới, nhưng có thể chậm lại hay nhanh lên ngay khi bạn muốn. Đó chính là hai tầng điều khiển, tự động ở hành não và có ý thức ở vỏ não.
Câu hỏi thường gặp
Phổi chứa được bao nhiêu không khí?
Dung tích phổi khác nhau nhiều theo tầm vóc, tuổi, giới và mức luyện tập. Ở người trưởng thành, tổng dung tích thường được nêu ở mức vài lít. Mỗi hơi thở nhẹ lúc nghỉ chỉ trao đổi khoảng nửa lít, phần lớn dung tích còn lại để dành cho lúc cần thở sâu.
Vì sao khi lên vùng núi cao người ta thở nhanh hơn?
Càng lên cao, áp suất không khí càng thấp nên mỗi hơi thở đưa vào ít phân tử oxy hơn, dù tỉ lệ phần trăm oxy trong không khí gần như không đổi. Cơ thể bù lại bằng cách thở nhanh và sâu hơn, về lâu dài còn tăng sản xuất hồng cầu.
Ho và hắt hơi khác nhau thế nào?
Cả hai đều là phản xạ tống mạnh không khí ra ngoài để đẩy vật lạ đi. Ho thường được kích thích từ đường thở dưới như họng, khí quản, luồng khí đi qua miệng. Hắt hơi thường được kích thích từ niêm mạc mũi, luồng khí đi qua cả mũi và miệng.
Thai nhi có thở trong bụng mẹ không?
Thai nhi nhận oxy từ mẹ qua nhau thai và dây rốn, không dùng phổi để trao đổi khí. Phổi thai chứa dịch và có những cử động giống thở giúp phổi phát triển. Khi em bé chào đời, dịch được đẩy ra và hấp thu, phổi nở ra với hơi thở đầu tiên.
Vì sao có tiếng khò khè khi ngủ ngáy?
Khi ngủ, các cơ vùng họng và vòm miệng mềm thả lỏng, đường thở trên hẹp lại. Luồng không khí đi qua chỗ hẹp làm các mô mềm rung lên, tạo ra tiếng ngáy. Tư thế nằm, cấu trúc vòm họng và nhiều yếu tố khác ảnh hưởng tới mức độ ngáy.