Ảnh mà mắt ghi lên võng mạc là ảnh lộn ngược, trên võng mạc có một chỗ hoàn toàn không nhìn thấy gì, và cái mà ta gọi là “vị” của món ăn phần lớn lại do mũi cảm nhận. Các giác quan cho ta cảm giác trực tiếp về thế giới, nhưng cách chúng làm việc thì gián tiếp hơn nhiều so với ta tưởng: mọi thứ đều được não diễn giải lại.
Bài gồm 15 câu hỏi chia theo bốn nhóm: mắt, tai, mũi và lưỡi, da. Mỗi câu có đáp án và giải thích vì sao; cuối bài là mục câu hay trả lời nhầm và bảng tóm tắt các giác quan. Nội dung là kiến thức sinh học phổ thông, không thay cho việc khám mắt, khám tai hay lời khuyên của nhân viên y tế.
Mắt và thị giác
Câu 1. Ảnh của vật trên võng mạc là ảnh xuôi hay ảnh ngược?
Đáp án: Ảnh thật, ngược chiều và nhỏ hơn vật.
Giác mạc và thể thuỷ tinh hoạt động như một thấu kính hội tụ, nên ảnh rơi trên võng mạc bị lộn ngược cả trên dưới lẫn trái phải, giống ảnh trong máy ảnh. Não nhận tín hiệu từ võng mạc và diễn giải thành hình ảnh đúng chiều, dựa trên kinh nghiệm phối hợp với các giác quan khác. Ta không bao giờ “thấy” ảnh ngược vì cái ta thấy là sản phẩm của não, không phải của riêng mắt.
Câu 2. Tế bào nào trên võng mạc giúp ta nhìn thấy màu sắc?
Đáp án: Tế bào nón; còn tế bào que giúp nhìn trong ánh sáng yếu.
Người có ba loại tế bào nón nhạy với ánh sáng có bước sóng dài, trung bình và ngắn, thường gọi gọn là nhạy đỏ, lục, lam. Não so sánh mức kích thích của ba loại để tạo ra cảm nhận về hàng triệu màu. Tế bào que nhiều hơn tế bào nón rất nhiều và nhạy hơn hẳn với ánh sáng yếu nhưng không phân biệt màu, vì thế lúc chập choạng tối mọi vật trông xám nhạt. Tế bào nón tập trung dày nhất ở điểm vàng, nơi ta nhìn rõ nhất.
Câu 3. Điểm mù trên võng mạc là gì?
Đáp án: Là chỗ dây thần kinh thị giác rời khỏi nhãn cầu, nơi không có tế bào thụ cảm ánh sáng.
Mọi sợi thần kinh từ võng mạc gom lại thành một bó và đi ra phía sau mắt ở cùng một chỗ, nên chỗ đó không còn chỗ cho tế bào nón và que. Ảnh rơi đúng vào đấy thì không được ghi nhận. Ta không nhận ra lỗ trống này vì hai mắt bù cho nhau, và não tự “lấp” chỗ trống bằng màu sắc, hoa văn xung quanh. Có thể tự tìm điểm mù bằng một tờ giấy có hai dấu chấm, nhắm một mắt và đưa giấy lại gần từ từ.
Câu 4. Vì sao mù màu đỏ – lục gặp ở nam nhiều hơn nữ?
Đáp án: Vì gen liên quan nằm trên nhiễm sắc thể X, mà nam chỉ có một nhiễm sắc thể X.
Nữ có hai nhiễm sắc thể X; nếu một chiếc mang gen gây mù màu, chiếc còn lại thường bù được, nên người nữ đó nhìn màu bình thường nhưng có thể truyền gen cho con. Nam có một X và một Y, nên chỉ cần chiếc X duy nhất mang gen là biểu hiện. Do đó ở nhiều nhóm dân cư, tỉ lệ nam mù màu đỏ – lục cao hơn nữ nhiều lần. Đây là ví dụ kinh điển về di truyền liên kết giới tính trong sách sinh học.
Câu 5. Giác mạc lấy oxy từ đâu khi nó không có mạch máu?
Đáp án: Chủ yếu từ không khí hoà vào màng nước mắt ở mặt ngoài, và từ thuỷ dịch ở mặt trong.
Giác mạc là lớp trong suốt ở phía trước mắt. Nó phải trong để ánh sáng đi qua, nên không có mạch máu chạy ngang qua. Oxy từ không khí hoà tan vào lớp nước mắt mỏng phủ trên bề mặt rồi thấm vào giác mạc; mặt sau được nuôi bởi thuỷ dịch. Đây là một ví dụ hiếm có về mô sống được nuôi gần như không cần mạch máu trực tiếp.
Tai: không chỉ để nghe
Câu 6. Ba xương nhỏ trong tai giữa có tên là gì, và chúng làm gì?
Đáp án: Xương búa, xương đe và xương bàn đạp; chúng truyền và khuếch đại rung động từ màng nhĩ vào tai trong.
Sóng âm làm màng nhĩ rung, xương búa gắn vào màng nhĩ rung theo, chuyền sang xương đe rồi xương bàn đạp. Đế xương bàn đạp áp vào một cửa sổ nhỏ dẫn vào tai trong chứa đầy dịch. Vì màng nhĩ lớn hơn nhiều so với cửa sổ đó, cộng với tác dụng đòn bẩy của chuỗi xương, áp lực rung được tăng lên đủ để làm chuyển động khối dịch trong tai trong.
Câu 7. Rung động âm thanh được biến thành tín hiệu thần kinh ở đâu?
Đáp án: Ở ốc tai, nhờ các tế bào lông.
Ốc tai là ống xoắn như vỏ ốc, chứa dịch và một màng chạy dọc bên trong. Âm có tần số khác nhau làm rung mạnh nhất ở những vị trí khác nhau trên màng: âm cao ở gần cửa ốc tai, âm trầm ở gần đỉnh. Tế bào lông ở mỗi vị trí bị uốn cong và phát tín hiệu lên não. Tai người trẻ khoẻ thường nghe được âm có tần số khoảng 20 đến 20.000 hec, giới hạn trên giảm dần theo tuổi.
Câu 8. Bộ phận nào trong tai giúp ta giữ thăng bằng?
Đáp án: Bộ máy tiền đình ở tai trong, gồm ba ống bán khuyên và hai túi nhỏ.
Ba ống bán khuyên xếp theo ba mặt phẳng vuông góc, chứa dịch; khi đầu xoay, dịch chuyển động chậm hơn thành ống và làm uốn các tế bào lông, báo cho não biết hướng xoay. Hai túi nhỏ bên cạnh chứa những hạt tinh thể rất nhỏ, cảm nhận trọng lực và chuyển động thẳng. Khi tín hiệu tiền đình không khớp với điều mắt nhìn thấy, như ngồi đọc sách trên xe chạy, nhiều người thấy say xe; đây là giải thích được chấp nhận rộng rãi nhất hiện nay.
Câu 9. Vì sao tai bị ù khi máy bay hạ độ cao?
Đáp án: Vì áp suất hai bên màng nhĩ chênh nhau; vòi nhĩ là đường giúp cân bằng lại.
Tai giữa là một khoang kín khí, thông với họng qua một ống hẹp gọi là vòi nhĩ. Khi áp suất bên ngoài thay đổi nhanh, vòi nhĩ chưa kịp mở, màng nhĩ bị đẩy lệch và rung kém đi, ta nghe như bị bịt tai. Các động tác nuốt hay ngáp làm vòi nhĩ mở ra trong chốc lát, không khí đi vào hoặc ra cân bằng áp suất, tai “bụp” một tiếng và nghe rõ trở lại.
Mũi và lưỡi: vị và mùi
Câu 10. Lưỡi người cảm nhận được mấy vị cơ bản?
Đáp án: Năm vị cơ bản được thừa nhận rộng rãi: ngọt, mặn, chua, đắng và umami.
Umami là vị đậm đà của nước dùng xương, thịt, cá, nấm, do glutamat tạo ra. Nhà hoá học Nhật Bản Kikunae Ikeda đặt tên cho vị này năm 1908, sau khi tách được glutamat từ nước dùng tảo bẹ; từ phát hiện đó ra đời bột ngọt. Ngoài năm vị trên, các nhà khoa học còn đang nghiên cứu khả năng lưỡi có thụ thể riêng cho vị béo, nhưng chưa được đưa vào danh sách chuẩn.
Câu 11. Vì sao khi bịt mũi, ta khó nhận ra hương vị món ăn?
Đáp án: Vì phần lớn cái ta gọi là “hương vị” là mùi, được mũi cảm nhận qua đường phía sau họng.
Khi nhai, các phân tử mùi từ thức ăn bay ngược lên khoang mũi qua phía sau vòm họng và chạm vào tế bào khứu giác. Lưỡi chỉ phân biệt được vài vị cơ bản, còn sự khác nhau giữa mùi dâu với mùi táo, giữa cà phê với ca cao phần lớn do mũi đảm nhận. Đó là lý do khi bị nghẹt mũi, đồ ăn trở nên nhạt nhẽo dù lưỡi vẫn bình thường.
Câu 12. Cay có phải là một vị không?
Đáp án: Không. Cay là cảm giác nóng rát do chất capsaicin trong ớt kích thích thụ thể nhiệt và đau.
Capsaicin gắn vào một loại thụ thể vốn dùng để báo nhiệt độ cao, nên não nhận tín hiệu như thể miệng đang bị bỏng, dù nhiệt độ thực không đổi. Thụ thể này có ở khắp nơi trên da và niêm mạc, vì thế dụi mắt sau khi cắt ớt cũng thấy rát. Công trình tìm ra các thụ thể cảm nhận nhiệt độ và xúc giác đã được trao giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2021 cho David Julius và Ardem Patapoutian.
Da: giác quan trải rộng nhất
Câu 13. Cơ quan lớn nhất cơ thể người là cơ quan nào?
Đáp án: Da.
Ở người trưởng thành, da trải rộng khoảng một mét rưỡi đến hai mét vuông và nặng vài kilôgam. Da vừa là hàng rào chắn vi sinh vật và mất nước, vừa điều hoà nhiệt qua mồ hôi và mạch máu dưới da, vừa là giác quan với nhiều loại thụ thể riêng cho chạm nhẹ, áp lực, rung, nóng, lạnh và đau. Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất, nên câu hỏi cần nói rõ “cơ quan” hay “nội tạng”.
Câu 14. Vùng nào trên cơ thể cảm nhận xúc giác tinh nhất?
Đáp án: Đầu ngón tay, môi và lưỡi thuộc nhóm nhạy nhất.
Độ nhạy phụ thuộc vào mật độ thụ thể và vùng não phụ trách. Ở đầu ngón tay, thụ thể dày đặc đến mức ta phân biệt được hai đầu nhọn đặt rất gần nhau, trong khi ở lưng, hai điểm cách nhau vài xăng-ti-mét vẫn có thể bị cảm nhận như một. Trên bản đồ cảm giác ở vỏ não, bàn tay, môi và lưỡi chiếm diện tích lớn hơn hẳn so với kích thước thật của chúng.
Câu 15. Vân tay hình thành khi nào, và sinh đôi cùng trứng có vân tay giống nhau không?
Đáp án: Vân tay hình thành trong những tháng đầu của thai kỳ; sinh đôi cùng trứng vẫn có vân tay khác nhau.
Các gờ da ở đầu ngón tay hình thành khi thai nhi còn nhỏ và giữ hình dạng cơ bản suốt đời. Kiểu vân tổng thể chịu ảnh hưởng của gen, nhưng chi tiết từng đường gờ phụ thuộc vào những điều kiện rất nhỏ trong bụng mẹ như vị trí, áp lực, tốc độ phát triển của từng ngón. Vì vậy hai anh chị em sinh đôi cùng trứng có bộ gen gần như giống hệt mà vân tay vẫn phân biệt được.
Những câu hay bị trả lời nhầm về giác quan
Lưỡi có “bản đồ vị giác”, đầu lưỡi chỉ cảm nhận vị ngọt? Không. Mọi vùng có nụ vị giác trên lưỡi đều cảm nhận được cả năm vị cơ bản, chỉ chênh lệch nhỏ về độ nhạy. Hình vẽ bản đồ lưỡi chia vùng ngọt, mặn, chua, đắng xuất phát từ cách hiểu và vẽ lại không chính xác một nghiên cứu của Đức đầu thế kỷ 20, rồi được in trong sách suốt nhiều thập kỷ.
Ăn nhiều cà rốt giúp nhìn rõ trong đêm như mèo? Không đúng như lời đồn. Thiếu vitamin A có thể gây quáng gà, tức nhìn kém lúc chạng vạng, nên cơ thể cần đủ vitamin A. Nhưng ăn dư thừa không làm mắt nhìn đêm tốt hơn mức bình thường. Câu chuyện cà rốt giúp nhìn đêm được cho là đã lan rộng ở Anh trong Thế chiến thứ hai.
Con người chỉ có đúng năm giác quan? Năm giác quan là cách chia quen thuộc theo năm cơ quan, nhưng sinh học ghi nhận thêm nhiều cảm giác khác như thăng bằng, cảm nhận vị trí tay chân khi nhắm mắt, cảm nhận nhiệt độ, đau. Vì vậy hỏi “con người có mấy giác quan” thì cần nói rõ đang dùng cách chia nào.
Bảng tóm tắt các giác quan
Bảng dưới đặt các giác quan cạnh nhau theo cùng một khung: cơ quan nào, tế bào nhận cảm nào, và kích thích nào làm chúng phát tín hiệu.
| Giác quan | Cơ quan | Tế bào hoặc thụ thể chính | Kích thích |
|---|---|---|---|
| Thị giác | Mắt | Tế bào nón, tế bào que ở võng mạc | Ánh sáng |
| Thính giác | Tai trong (ốc tai) | Tế bào lông | Rung động âm thanh |
| Thăng bằng | Tai trong (tiền đình) | Tế bào lông | Xoay đầu, trọng lực |
| Khứu giác | Mũi | Tế bào khứu giác | Phân tử mùi trong không khí |
| Vị giác | Lưỡi | Tế bào vị giác trong nụ vị giác | Chất hoà tan trong nước bọt |
| Xúc giác và nhiệt | Da | Nhiều loại thụ thể dưới da | Chạm, áp lực, nóng, lạnh, đau |
Điểm chung của mọi dòng trong bảng: tế bào thụ cảm chỉ biến kích thích thành tín hiệu điện, còn việc “nhìn”, “nghe”, “nếm” thực sự diễn ra trong não.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bước vào phòng tối phải chờ một lúc mới nhìn thấy?
Trong ánh sáng mạnh, sắc tố của tế bào que bị phân giải nhiều. Khi vào chỗ tối, sắc tố cần thời gian tái tạo, độ nhạy của mắt tăng dần trong khoảng hai mươi đến ba mươi phút, đồng tử cũng giãn rộng để đón thêm ánh sáng. Vì thế mắt “quen” với bóng tối từ từ chứ không tức thì.
Đồng tử co giãn để làm gì?
Đồng tử là lỗ ở giữa mống mắt, co nhỏ khi ánh sáng mạnh và giãn rộng khi ánh sáng yếu, giống khẩu độ của máy ảnh. Việc này do các cơ trơn trong mống mắt thực hiện một cách tự động, giúp lượng ánh sáng vào mắt không quá chói và không quá thiếu.
Mũi người phân biệt được bao nhiêu mùi?
Mũi người có vài trăm loại thụ thể mùi khác nhau, và mỗi mùi kích hoạt một tổ hợp thụ thể riêng, nên số mùi phân biệt được là rất lớn. Các ước tính cụ thể đưa ra những con số chênh lệch nhau rất xa và vẫn còn tranh luận, nên không có một con số được thống nhất.
Vì sao nghe giọng mình trong đoạn ghi âm lại thấy lạ?
Khi nói, ta nghe giọng mình qua hai đường: sóng âm đi qua không khí vào tai, và rung động truyền trực tiếp qua xương sọ đến tai trong. Đường qua xương làm giọng nghe trầm và đầy hơn. Máy ghi âm chỉ ghi phần đi qua không khí, nên giọng trong đoạn ghi âm nghe cao và mỏng hơn.
Nụ vị giác nằm ở đâu ngoài lưỡi?
Phần lớn nụ vị giác nằm trên lưỡi, trong các gai lưỡi. Ngoài ra còn có nụ vị giác rải rác ở vòm miệng mềm, họng và nắp thanh quản. Tế bào vị giác có tuổi thọ ngắn và được thay mới liên tục trong suốt cuộc đời.