TongQuat.comTổng Quát
Nghệ thuật và âm nhạc

Dàn nhạc giao hưởng và nhạc cụ phương Tây: 15 câu hỏi kèm lời giải thích

15 câu hỏi về bộ dây, bộ gỗ, bộ đồng, bộ gõ, đàn piano và nốt nhạc: vì sao sáo kim loại vẫn thuộc bộ gỗ, kèn nào lên dây cho cả dàn, có giải thích.

Young orchestra musicians seen from behind tuning violins and cellos during rehearsal in a school hall in Can Tho, music stands with blank sheets, golden afternoon light

Một dàn nhạc giao hưởng chia nhạc cụ thành bốn bộ: bộ dây, bộ gỗ, bộ đồng và bộ gõ. Cách chia này dựa vào cách nhạc cụ phát ra âm thanh, không hẳn dựa vào chất liệu, nên mới có những trường hợp bất ngờ như sáo kim loại vẫn thuộc bộ gỗ. Bộ 15 câu hỏi dưới đây đi qua từng bộ, thêm vài câu về piano và về chính hệ thống nốt nhạc mà người học nhạc nào cũng dùng.

Mỗi câu có đáp án và giải thích ngắn về nguyên lý, để lần tới ngồi trong khán phòng bạn nhận ra từng nhạc cụ trên sân khấu. Không có điểm, không có đúng nhiều hay ít; nếu một câu làm bạn ngạc nhiên thì đó chính là câu đáng nhớ nhất.

Bộ dây

Câu 1. Bốn nhạc cụ chính của bộ dây xếp từ cao xuống thấp là gì? Đáp án: violin, viola, cello, contrabass (đàn công-bát). Cả bốn đều có bốn dây và chơi bằng vĩ, cũng có thể gảy bằng ngón tay (pizzicato). Nhạc cụ càng lớn, dây càng dài và dày, âm càng trầm. Bộ dây là bộ đông người nhất trong dàn nhạc, thường chiếm khoảng một nửa số nhạc công.

Câu 2. Viola khác violin ở điểm nào ngoài kích thước? Đáp án: âm vực trầm hơn và bản nhạc thường viết ở khoá Đô. Viola lớn hơn violin một chút, dây thấp nhất là nốt Đô, âm sắc ấm và hơi tối. Nhạc viết cho viola dùng khoá Đô đặt ở dòng thứ ba của khuông, khác với violin dùng khoá Sol. Vì ít được giao giai điệu chính, viola hay bị xem nhẹ, nhưng là phần làm dày hoà âm của bộ dây.

Câu 3. Ai là nhạc công ngồi ở ghế đầu bè violin thứ nhất, và vai trò của họ là gì? Đáp án: concertmaster, thường gọi là bè trưởng hay trưởng dàn violin. Người này ngồi gần nhạc trưởng nhất, bên trái sân khấu, chơi các đoạn độc tấu của violin trong tác phẩm, thống nhất cách kéo vĩ cho cả bè, và thay mặt dàn nhạc bắt tay nhạc trưởng sau buổi diễn. Trước buổi diễn, họ thường đứng lên điều khiển việc lên dây.

Bộ gỗ: phân loại theo cách tạo âm

Câu 4. Sáo flute làm bằng kim loại, vì sao vẫn thuộc bộ gỗ? Đáp án: vì cách tạo âm và nguồn gốc lịch sử. Sáo phát âm khi người chơi thổi luồng hơi qua cạnh lỗ thổi, không dùng môi rung như kèn đồng. Sáo phương Tây xưa làm bằng gỗ; từ thế kỷ 19 chuyển dần sang kim loại nhưng vẫn giữ vị trí trong bộ gỗ. Cách phân loại theo bộ trong dàn nhạc chủ yếu dựa vào cơ chế phát âm.

Câu 5. Saxophone làm bằng đồng thau nhưng thuộc bộ gỗ hay bộ đồng? Đáp án: bộ gỗ. Saxophone phát âm nhờ một dăm (lưỡi gà) bằng sậy gắn ở miệng kèn, giống clarinet. Nhạc cụ do Adolphe Sax, người Bỉ, chế tạo khoảng thập niên 1840. Saxophone ít xuất hiện trong dàn nhạc giao hưởng chuẩn, nhưng rất phổ biến trong nhạc jazz và dàn kèn.

Câu 6. Clarinet và oboe khác nhau ở loại dăm nào? Đáp án: clarinet dùng dăm đơn, oboe dùng dăm kép. Dăm đơn là một lá sậy rung đập vào miệng kèn; dăm kép là hai lá sậy buộc áp vào nhau, rung đập vào nhau. Bassoon (kèn fagot) cũng dùng dăm kép như oboe. Sự khác biệt này tạo âm sắc: oboe sắc, hơi mũi; clarinet tròn, mượt.

Câu 7. Nhạc cụ nào thường phát nốt La để cả dàn nhạc lên dây? Đáp án: oboe. Lý do thường được giải thích là âm oboe rõ, xuyên thấu, dễ nghe giữa dàn nhạc, và cao độ của oboe khó thay đổi nhanh hơn các nhạc cụ dây. Nốt La chuẩn quốc tế (A4) được quy định ở tần số 440 Hz, dù một số dàn nhạc chọn cao hơn chút ít như 442 Hz.

Bộ đồng và bộ gõ

Câu 8. Nhạc cụ nào trong bộ đồng thay đổi cao độ bằng ống trượt thay vì van bấm? Đáp án: trombone. Người chơi đẩy kéo ống trượt để làm dài hoặc ngắn cột khí, nên trombone có thể trượt liền giữa các nốt. Các nhạc cụ đồng khác như trumpet, kèn horn, tuba dùng van để đổi đường đi của hơi. Mọi nhạc cụ bộ đồng đều phát âm nhờ môi người chơi rung vào miệng kèn.

Câu 9. Nhạc cụ nào có âm trầm nhất trong bộ đồng của dàn nhạc giao hưởng? Đáp án: tuba. Tuba có ống rất dài cuộn nhiều vòng, loe lớn, thường chỉ có một chiếc trong dàn nhạc. Nó làm nền trầm cho cả bộ đồng, đôi khi cho cả dàn nhạc. Kèn horn (kèn co) thì có ống cuộn tròn, người chơi đặt tay phải trong loa kèn để điều chỉnh âm sắc và cao độ.

Câu 10. Trống timpani khác trống thường ở điểm nào? Đáp án: chỉnh được cao độ, phát ra nốt nhạc xác định. Timpani còn gọi là trống định âm, có thân bằng đồng hình nồi lớn, mặt da căng; người chơi dùng bàn đạp để thay đổi độ căng mặt trống, nhờ đó đổi nốt ngay trong lúc chơi. Dàn nhạc thường có từ hai đến bốn chiếc timpani với kích cỡ khác nhau.

Piano và những nhạc cụ có bàn phím

Câu 11. Ai được ghi nhận là người chế tạo chiếc piano đầu tiên? Đáp án: Bartolomeo Cristofori, người Ý, khoảng năm 1700. Ông làm việc cho gia đình Medici ở Florence. Tên đầy đủ của nhạc cụ có nghĩa là “đàn có thể chơi nhỏ và to”, vì khác với harpsichord, piano cho phép người chơi điều chỉnh âm lượng theo lực bấm phím. Chữ “piano” ngày nay là cách gọi rút gọn.

Câu 12. Piano phát âm bằng cách nào, và đàn tiêu chuẩn có bao nhiêu phím? Đáp án: búa bọc nỉ gõ vào dây; đàn tiêu chuẩn có 88 phím (52 trắng, 36 đen). Vì vừa có dây vừa có cơ chế gõ, piano được xếp vào nhóm nhạc cụ dây gõ. Harpsichord trông giống piano nhưng dây được gảy bởi một móc nhỏ, nên âm lượng gần như không đổi dù bấm mạnh hay nhẹ.

Câu 13. Đàn organ ống thuộc nhóm nhạc cụ nào? Đáp án: nhạc cụ hơi có bàn phím. Mỗi ống organ phát một nốt khi có luồng khí thổi qua, giống một cây sáo hay một chiếc kèn. Người chơi điều khiển bằng nhiều bàn phím tay và một bàn phím chân. Organ lớn có hàng nghìn ống, là một trong những nhạc cụ có cấu tạo phức tạp và lớn nhất.

Nốt nhạc và khuông nhạc

Câu 14. Tên các nốt Đô, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si bắt nguồn từ đâu? Đáp án: từ âm tiết đầu các câu trong một bài ca tiếng Latinh thời Trung cổ, do Guido d’Arezzo dùng để dạy hát. Guido là thầy dạy nhạc người Ý thế kỷ 11. Ban đầu chỉ có sáu tên, nốt đầu tiên là “Ut”; về sau “Ut” được đổi thành “Do” cho dễ hát, và nốt “Si” được thêm vào. Ở nhiều nước nói tiếng Anh, Đức, người ta còn gọi nốt bằng chữ cái C, D, E, F, G, A, B.

Câu 15. Khuông nhạc có bao nhiêu dòng kẻ, và khoá Sol dùng để làm gì? Đáp án: năm dòng kẻ; khoá Sol xác định nốt Sol nằm ở dòng thứ hai từ dưới lên. Khi đã biết vị trí một nốt, ta suy ra vị trí mọi nốt khác. Khoá Sol dùng cho nhạc cụ và giọng hát âm vực cao như violin, sáo, tay phải piano; khoá Fa dùng cho âm vực trầm như cello, tay trái piano; khoá Đô dùng cho viola.

Bảng tóm tắt bốn bộ của dàn nhạc

Bảng xếp các nhạc cụ trong bài theo bộ, kèm cơ chế phát âm, để bạn trả lời nhanh các câu dạng “nhạc cụ nào thuộc bộ nào”.

BộNhạc cụCơ chế phát âmVị trí thường thấy
Dâyviolin, viola, cello, contrabass, đàn hạcdây rung do kéo vĩ hoặc gảyhàng đầu, quanh nhạc trưởng
Gỗflute, oboe, clarinet, bassoon, saxophonehơi thổi qua cạnh lỗ hoặc làm rung dămgiữa sân khấu
Đồngtrumpet, horn, trombone, tubamôi người chơi rung vào miệng kènphía sau
Gõtimpani, trống lớn, chũm choẹ, chuông ốnggõ vào mặt trống hoặc thân nhạc cụhàng sau cùng

Vị trí ngồi chỉ là cách sắp xếp phổ biến, mỗi dàn nhạc và mỗi tác phẩm có thể đổi khác. Nguyên tắc chung là nhạc cụ âm lượng nhỏ ngồi trước, nhạc cụ âm lượng lớn ngồi sau để cân bằng âm thanh tới khán giả.

Những câu hay trả lời nhầm

Các nhầm lẫn thường gặp nhất khi hỏi về nhạc cụ phương Tây:

  • Xếp sáo flute và saxophone vào bộ đồng vì làm bằng kim loại. Cả hai thuộc bộ gỗ, vì cơ chế phát âm không dùng môi rung.
  • Gọi kèn horn là trumpet. Horn có ống cuộn tròn, loa hướng ra sau; trumpet ống gọn, loa hướng về phía trước.
  • Cho rằng piano chỉ là nhạc cụ gõ. Piano có dây; âm phát ra từ dây rung khi bị búa gõ.
  • Nghĩ nhạc trưởng chỉ đánh nhịp. Nhạc trưởng quyết định tốc độ, sắc thái, cân bằng giữa các bè và cách hiểu tác phẩm; phần lớn công việc diễn ra trong các buổi tập.

Mẹo tránh nhầm là luôn hỏi “cái gì rung?” thay vì “làm bằng gì?”. Dây rung là bộ dây, cột khí rung qua cạnh lỗ hoặc dăm là bộ gỗ, cột khí rung nhờ môi là bộ đồng, còn mặt trống hay thân kim loại rung là bộ gõ. Cách hỏi này cũng dùng được cho nhạc cụ dân tộc, như đàn bầu là dây gảy hay khèn là nhạc cụ hơi có lưỡi gà.

Đọc thêm: ngồi trong khán phòng nhận ra từng bộ

Lần tới khi xem một buổi hoà nhạc, hãy dành vài phút đầu chỉ để nhìn sân khấu. Bộ dây trải thành hình quạt quanh bục nhạc trưởng, violin thứ nhất ở phía bên trái khán giả. Phía sau là hai hàng bộ gỗ: thường flute và oboe ở hàng trước, clarinet và bassoon ở hàng sau. Bộ đồng xếp phía sau nữa, kèn horn có khi ngồi lệch sang một bên vì loa kèn hướng ra sau. Timpani và các nhạc cụ gõ ở hàng cuối cùng, nơi có không gian cho người chơi di chuyển.

Khi dàn nhạc lên dây, bạn thử chú ý xem ai đứng dậy và nhạc cụ nào phát nốt La đầu tiên. Rồi khi nhạc bắt đầu, thử nhắm mắt và đoán xem giai điệu đang ở bộ nào. Chỉ sau vài buổi, bạn sẽ phân biệt được tiếng oboe với tiếng clarinet, tiếng horn với tiếng trombone, mà không cần nhìn.

Câu hỏi thường gặp

Một dàn nhạc giao hưởng có bao nhiêu người?

Không có con số cố định. Dàn nhạc giao hưởng đầy đủ thường có khoảng 70 đến hơn 100 nhạc công, tuỳ tác phẩm. Dàn nhạc thính phòng nhỏ hơn nhiều, có khi chỉ vài chục người, phù hợp với nhạc Baroque và Cổ điển.

Đàn hạc thuộc bộ nào?

Đàn hạc (harp) là nhạc cụ dây gảy, thường được xếp cùng nhóm với bộ dây hoặc đứng riêng trong dàn nhạc. Đàn hạc hiện đại có khoảng 47 dây và bảy bàn đạp để đổi cao độ, mỗi bàn đạp điều khiển một tên nốt trên mọi quãng tám.

Vì sao các nhạc công lên dây ngay trước buổi diễn dù đã chỉnh ở nhà?

Nhiệt độ, độ ẩm và việc di chuyển làm dây và cột khí thay đổi, nên cao độ lệch nhẹ. Lên dây cùng nhau theo một nốt chuẩn giúp cả dàn khớp cao độ trong đúng điều kiện của khán phòng hôm đó.

Đàn violin của Stradivari có gì đặc biệt?

Antonio Stradivari là thợ làm đàn ở Cremona, Ý, cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18. Đàn của ông nổi tiếng về âm thanh và độ hiếm. Lý do âm thanh đặc biệt vẫn còn được nghiên cứu, các giả thuyết xoay quanh gỗ, lớp sơn và kỹ thuật chế tác; một số thí nghiệm nghe mù cho thấy người nghe không phải lúc nào cũng phân biệt được.

Nốt La 440 Hz được chọn từ khi nào?

Trước thế kỷ 20, cao độ chuẩn khác nhau theo nơi và thời kỳ. Mức 440 Hz cho nốt La trên Đô giữa được nhiều nước thống nhất trong thế kỷ 20 và được đưa vào tiêu chuẩn quốc tế ISO 16. Nhạc Baroque biểu diễn theo lối cổ thường dùng mức thấp hơn, khoảng 415 Hz.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138