Cách mạng Pháp bắt đầu năm 1789, mốc nổi tiếng nhất là ngày 14 tháng 7, khi người dân Paris phá ngục Bastille, và thường được coi là kết thúc năm 1799, khi Napoleon Bonaparte nắm quyền. Trong mười năm ấy, nước Pháp đi từ chế độ quân chủ chuyên chế sang quân chủ lập hiến, rồi cộng hoà, qua thời kỳ Khủng bố, trước khi trao quyền vào tay một vị tướng.
Bộ 13 câu hỏi dưới đây đi theo thứ tự thời gian, mỗi câu có đáp án và lời giải thích ngắn. Cuối bài có những câu hay bị trả lời nhầm, như câu nói về bánh ngọt gán cho hoàng hậu Marie Antoinette hay người phát minh máy chém.
Nước Pháp trước năm 1789
Câu 1. Xã hội Pháp trước Cách mạng được chia thành mấy đẳng cấp? Đáp án: ba đẳng cấp. Đẳng cấp thứ nhất là tăng lữ, đẳng cấp thứ hai là quý tộc, đẳng cấp thứ ba là tất cả những người còn lại, từ nông dân, thợ thủ công tới thương nhân giàu có, chiếm tuyệt đại đa số dân số. Hai đẳng cấp đầu hưởng nhiều đặc quyền, trong đó có miễn phần lớn các loại thuế, nên gánh nặng thuế dồn lên đẳng cấp thứ ba.
Câu 2. Vì sao vua Louis XVI triệu tập Hội nghị Ba đẳng cấp năm 1789? Đáp án: vì ngân khố cạn kiệt và triều đình cần tăng thuế. Nước Pháp nợ nặng sau nhiều cuộc chiến, trong đó có việc ủng hộ thuộc địa Bắc Mỹ trong cuộc chiến giành độc lập với Anh. Hội nghị khai mạc tháng 5 năm 1789 ở Versailles, lần đầu được triệu tập kể từ năm 1614. Tranh cãi về cách bỏ phiếu, theo đẳng cấp hay theo đầu người, nhanh chóng biến hội nghị thành cuộc đối đầu.
Câu 3. "Lời thề sân quần vợt" ngày 20 tháng 6 năm 1789 là gì? Đáp án: lời thề của các đại biểu đẳng cấp thứ ba, khi đó đã tự tuyên bố là Quốc hội, rằng sẽ không giải tán cho tới khi soạn xong hiến pháp cho nước Pháp. Họ thề ở một sân chơi quần vợt kiểu cũ trong khu Versailles vì phòng họp bị đóng cửa. Đây là lúc quyền lực bắt đầu chuyển từ nhà vua sang những người tự nhận đại diện cho dân.
Năm 1789: từ ngục Bastille tới Tuyên ngôn
Câu 4. Ngày 14 tháng 7 năm 1789 diễn ra sự kiện gì, và ngày ấy nay là gì của nước Pháp? Đáp án: người dân Paris tấn công và chiếm pháo đài – nhà ngục Bastille, nơi tượng trưng cho quyền lực chuyên chế của nhà vua; nay ngày 14 tháng 7 là Quốc khánh Pháp. Mục tiêu trước mắt của đám đông là lấy thuốc súng cất giữ ở đó. Pháo đài sau đó bị phá dỡ, và quảng trường Bastille ở Paris ngày nay nằm trên khu đất cũ.
Câu 5. Văn kiện nào được Quốc hội lập hiến thông qua ngày 26 tháng 8 năm 1789? Đáp án: Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền. Văn kiện khẳng định con người sinh ra tự do và bình đẳng về quyền, chủ quyền thuộc về quốc gia, luật là biểu hiện của ý chí chung. Câu mở đầu Tuyên ngôn độc lập năm 1945 của Việt Nam có trích ý từ văn kiện này: "Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi, và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi".
Câu 6. Khẩu hiệu gắn với Cách mạng Pháp và nay là khẩu hiệu chính thức của nước Pháp là gì? Đáp án: "Tự do, Bình đẳng, Bác ái". Ba chữ này xuất hiện trong các bài diễn văn và ấn phẩm thời Cách mạng, nhưng chỉ trở thành khẩu hiệu chính thức trong các hiến pháp về sau, rõ nhất từ thế kỷ 19. Ngày nay khẩu hiệu được ghi trên mặt tiền nhiều toà thị chính và trường học ở Pháp, cạnh lá cờ ba màu.
Nền cộng hoà, thời kỳ Khủng bố và những thay đổi lâu dài
Câu 7. Vua Louis XVI bị xử tử năm nào? Đáp án: ngày 21 tháng 1 năm 1793, bằng máy chém tại quảng trường mà nay là quảng trường Concorde ở Paris. Trước đó, năm 1792, chế độ quân chủ bị bãi bỏ và nền Cộng hoà thứ nhất được tuyên bố. Hoàng hậu Marie Antoinette bị xử tử ngày 16 tháng 10 cùng năm.
Câu 8. Thời kỳ Khủng bố gắn với tên nhân vật nào và kết thúc ra sao? Đáp án: Maximilien Robespierre, người có ảnh hưởng lớn trong Uỷ ban Cứu quốc giai đoạn 1793–1794. Hàng chục nghìn người bị hành quyết hoặc chết trong tù vì bị coi là kẻ thù của cách mạng. Cuối tháng 7 năm 1794, theo lịch cách mạng là tháng Thermidor, Robespierre bị chính Quốc ước bắt giữ và đưa lên máy chém, khép lại thời kỳ này.
Câu 9. Hệ đơn vị nào ra đời trong thời Cách mạng Pháp và nay được gần như cả thế giới dùng? Đáp án: hệ mét. Các nhà khoa học Pháp đề xuất định nghĩa mét bằng một phần mười triệu khoảng cách từ xích đạo tới cực Bắc, đo theo kinh tuyến đi qua Paris, và tiến hành đo đạc thực địa trong nhiều năm. Ý tưởng là có một hệ đo thống nhất, chia theo bội số của mười, thay cho vô số đơn vị khác nhau giữa các vùng. Ngày nay mét được định nghĩa theo tốc độ ánh sáng.
Câu 10. Bài La Marseillaise do ai sáng tác và vì sao mang tên thành Marseille? Đáp án: Claude-Joseph Rouget de Lisle, một sĩ quan công binh, viết năm 1792 ở Strasbourg, ban đầu là bài hành khúc cho quân đội vùng sông Rhine. Bài hát mang tên Marseille vì các đơn vị tình nguyện từ thành phố này hát nó khi tiến vào Paris mùa hè năm 1792. Năm 1795 bài được chọn làm quốc ca, và hiện là quốc ca Pháp.
Câu hay trả lời nhầm về Cách mạng Pháp
Câu 11. Khi bị phá, ngục Bastille giam bao nhiêu tù nhân? Đáp án: chỉ bảy người. Hình dung về một nhà ngục chật cứng tù chính trị không khớp với thực tế năm 1789: trong số bảy người ấy có mấy người làm giả giấy tờ và người bị coi là mất trí. Giá trị của việc chiếm Bastille nằm ở ý nghĩa biểu tượng và kho thuốc súng, không ở số người được giải thoát.
Câu 12. Marie Antoinette có thật đã nói "không có bánh mì thì ăn bánh ngọt"? Đáp án: không có bằng chứng. Câu chuyện tương tự xuất hiện trong cuốn Tự thú của Jean-Jacques Rousseau, kể về "một công chúa lớn", viết vào khoảng thời gian Marie Antoinette còn là một bé gái ở Áo, chưa sang Pháp. Câu nói được gán cho bà về sau, khi hình ảnh hoàng hậu xa hoa trở thành mục tiêu chỉ trích. Sử gia coi đây là giai thoại, không phải lời bà nói.
Câu 13. Bác sĩ Guillotin có phải người phát minh máy chém, và ông có chết vì máy chém không? Đáp án: cả hai đều không. Joseph-Ignace Guillotin là người đề xuất trước Quốc hội rằng mọi án tử hình phải được thi hành bằng một cách như nhau, nhanh và bớt đau đớn hơn các hình thức cũ. Thiết bị được thiết kế với sự tham gia của bác sĩ Antoine Louis và các thợ chế tạo; các loại máy chém tương tự đã có ở châu Âu từ trước. Guillotin mất năm 1814 vì bệnh, nhưng tên gọi thiết bị ở nhiều thứ tiếng vẫn mang họ ông.
Một mốc hay bị nhầm: Napoleon lên làm hoàng đế ngay năm 1799? Không. Ngày 9 tháng 11 năm 1799, tức 18 Brumaire theo lịch cách mạng, Napoleon làm cuộc đảo chính và trở thành Đệ nhất Tổng tài. Ông chỉ lên ngôi hoàng đế năm 1804, cũng là năm ban hành Bộ luật Dân sự mang tên ông. Sau thất bại ở Waterloo năm 1815, ông bị đày ra đảo Saint Helena và mất ở đó năm 1821.
Dòng thời gian để ôn lại
Danh sách dưới đây xếp lại các mốc đã gặp trong bộ câu hỏi theo thứ tự trước sau. Đọc lướt một lượt, rồi thử tự kể lại câu chuyện của mười năm cách mạng mà không nhìn danh sách.
- Tháng 5/1789: Hội nghị Ba đẳng cấp khai mạc ở Versailles, lần đầu sau 175 năm.
- 20/6/1789: Lời thề sân quần vợt của các đại biểu đẳng cấp thứ ba.
- 14/7/1789: chiếm ngục Bastille, nay là Quốc khánh Pháp.
- 26/8/1789: thông qua Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền.
- 1792: bãi bỏ chế độ quân chủ, tuyên bố nền Cộng hoà thứ nhất; La Marseillaise ra đời.
- 21/1/1793: Louis XVI bị xử tử.
- 1793–1794: thời kỳ Khủng bố; Robespierre bị xử tử cuối tháng 7/1794.
- 9/11/1799: Napoleon đảo chính, trở thành Đệ nhất Tổng tài.
- 1804: Napoleon lên ngôi hoàng đế, ban hành Bộ luật Dân sự.
Cách mạng Pháp còn để lại những thứ ít ai để ý: tên các tỉnh hành chính được vẽ lại, bộ lịch cách mạng với các tháng đặt theo thời tiết và mùa màng (dùng khoảng mười hai năm rồi bỏ), và ý tưởng về một quốc gia của công dân thay cho thần dân của nhà vua. Những tên tháng như Thermidor hay Brumaire vẫn được dùng để gọi tên các sự kiện, như đã gặp ở câu 8 và câu cuối.
Đọc thêm: dấu vết Cách mạng Pháp trong đời sống hôm nay
Phần này không có câu hỏi, chỉ gom những thứ có nguồn gốc từ thời Cách mạng Pháp mà ta vẫn gặp. Chúng giúp nối các câu hỏi ở trên với hiện tại.
- Cách chia "cánh tả" và "cánh hữu" bắt nguồn từ chỗ ngồi trong Quốc hội Pháp năm 1789: nhóm ủng hộ quyền phủ quyết của nhà vua ngồi bên phải chủ toạ, nhóm muốn hạn chế quyền vua ngồi bên trái.
- Hệ mét và các đơn vị lít, gam được dùng ở Việt Nam ngày nay có gốc từ hệ đo lường do Pháp xây dựng trong thời kỳ này.
- Các tỉnh hành chính của Pháp, gọi là département, được lập năm 1790 để thay các vùng cũ của chế độ quân chủ, phần lớn vẫn tồn tại.
- Bảo tàng Louvre mở cửa cho công chúng năm 1793, khi bộ sưu tập hoàng gia trở thành tài sản quốc gia.
- Lá cờ ba màu và quốc ca La Marseillaise vẫn là biểu tượng chính thức của nước Pháp.
Nhiều nước khác cũng mượn ý tưởng của thời kỳ này, từ khái niệm quyền công dân tới cách viết hiến pháp thành văn. Đó là lý do Cách mạng Pháp thường được dạy như một mốc mở đầu lịch sử cận đại trong sách giáo khoa Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Cách mạng Pháp kết thúc vào năm nào?
Phần lớn sách sử lấy năm 1799, khi Napoleon làm cuộc đảo chính 18 Brumaire, làm mốc kết thúc. Một số tác giả có cách tính khác, nhưng mốc 1789 – 1799 là cách chia phổ biến nhất trong sách giáo khoa.
Vì sao ngày 14 tháng 7 được chọn làm Quốc khánh Pháp?
Ngày này được chọn năm 1880, gợi nhắc cả việc chiếm ngục Bastille năm 1789 lẫn Lễ hội Liên bang ngày 14 tháng 7 năm 1790, một ngày lễ đoàn kết toàn quốc. Cách chọn này giúp ngày lễ mang ý nghĩa thống nhất hơn là chỉ gợi nhớ một cuộc tấn công.
Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền có áp dụng cho phụ nữ không?
Văn bản dùng các từ con người và công dân nhưng trên thực tế phụ nữ không được hưởng quyền chính trị như nam giới. Năm 1791, Olympe de Gouges viết bản Tuyên ngôn về quyền của phụ nữ và nữ công dân để phản bác. Phụ nữ Pháp chỉ được quyền bầu cử từ năm 1944.
Lá cờ ba màu của Pháp xuất hiện khi nào?
Cờ ba màu xanh, trắng, đỏ ra đời trong thời Cách mạng. Xanh và đỏ là màu của thành Paris, trắng thường được gắn với hoàng gia, dù cách giải thích này mang tính truyền thống. Cờ ba màu trở thành quốc kỳ chính thức từ cuối thế kỷ 18 và, trừ một số giai đoạn, được dùng tới nay.
Napoleon có thật sự thấp không?
Theo các ghi chép, Napoleon cao khoảng 1,68 – 1,70 m, ngang hoặc hơi cao hơn trung bình nam giới Pháp thời đó. Hình ảnh "ông vua thấp bé" một phần do khác biệt giữa đơn vị đo của Pháp và Anh thời ấy, một phần do tranh biếm hoạ của phía Anh.