Cách mạng công nghiệp bắt đầu ở Anh vào khoảng nửa sau thế kỷ 18, khi sản xuất chuyển dần từ làm tay trong gia đình sang dùng máy móc trong nhà máy, với sức nước rồi sức hơi nước thay cho sức người và sức vật. Ngành đi đầu là dệt vải bông, tiếp theo là than, sắt và đường sắt. Sau đó làn sóng lan sang châu Âu lục địa, Bắc Mỹ và Nhật Bản trong thế kỷ 19.
Bộ 13 câu hỏi dưới đây tập trung vào giai đoạn đầu ở Anh, nơi xuất hiện phần lớn các phát minh mà sách giáo khoa hay nhắc. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích. Lưu ý rằng năm của một phát minh có thể là năm chế tạo, năm cấp bằng sáng chế hay năm đưa vào dùng; bài sẽ nói rõ đang dùng mốc nào.
Ngành dệt: nơi máy móc đi trước
Câu 1. Phát minh nào năm 1733 giúp thợ dệt làm vải nhanh hơn hẳn, tạo sức ép lên khâu kéo sợi? Đáp án: thoi bay của John Kay. Trước đó, khi dệt khổ vải rộng, cần hai người đưa thoi qua lại; thoi bay chạy trên rãnh và được giật bằng dây, một người làm được và nhanh hơn. Kết quả là thợ dệt dùng sợi nhanh hơn thợ kéo sợi làm ra. Sự mất cân đối này thúc đẩy người ta tìm cách kéo sợi bằng máy.
Câu 2. Máy kéo sợi "Jenny" do ai sáng chế? Đáp án: James Hargreaves, khoảng năm 1764, ông nhận bằng sáng chế năm 1770. Máy cho phép một người kéo nhiều sợi cùng lúc, ban đầu là tám, về sau nhiều hơn hẳn. Máy vẫn quay bằng tay và đủ nhỏ để đặt trong nhà, nên ban đầu phục vụ lối sản xuất tại gia. Về tên gọi, chuyện máy mang tên con gái hay vợ ông chỉ là giai thoại, chưa có xác nhận.
Câu 3. Ai lập nhà máy kéo sợi chạy bằng sức nước ở Cromford, thường được coi là mô hình nhà máy hiện đại sớm? Đáp án: Richard Arkwright. Ông được cấp bằng sáng chế máy kéo sợi chạy bằng sức nước năm 1769 và mở nhà máy ở Cromford năm 1771. Máy quá lớn để đặt trong nhà, cần nguồn nước chảy, nên công nhân phải đến làm việc theo giờ giấc tại một nơi tập trung. Đây là điểm chuyển quan trọng từ sản xuất gia đình sang chế độ nhà máy.
Máy hơi nước và James Watt
Câu 4. Máy hơi nước dùng được trong thực tế đầu tiên được dùng để làm gì? Đáp án: bơm nước ra khỏi hầm mỏ. Máy của Thomas Newcomen, đưa vào hoạt động năm 1712, dùng hơi nước ngưng tụ để tạo chân không kéo pít-tông, từ đó chạy bơm. Máy tốn rất nhiều than, nhưng ở các mỏ than thì nhiên liệu sẵn ngay tại chỗ, nên vẫn có lợi. Máy Newcomen chạy ở nhiều mỏ của Anh suốt mấy chục năm trước khi được cải tiến.
Câu 5. Cải tiến quan trọng nhất của James Watt cho máy hơi nước là gì? Đáp án: bình ngưng tách riêng khỏi xi lanh, được cấp bằng sáng chế năm 1769. Ở máy Newcomen, xi lanh bị làm lạnh rồi hâm nóng lại sau mỗi chu kỳ, phí rất nhiều nhiệt. Với bình ngưng riêng, xi lanh luôn nóng, máy tiết kiệm than hơn hẳn. Watt cùng nhà công nghiệp Matthew Boulton sau đó phát triển máy tạo chuyển động quay, dùng được để chạy máy móc trong nhà máy.
Câu 6. Đơn vị đo nào mang tên James Watt? Đáp án: oát (watt), đơn vị công suất trong hệ SI. Tên gọi được chọn để ghi nhận đóng góp của ông, nhiều thập kỷ sau khi ông mất. Chính Watt từng dùng khái niệm "mã lực" để so sánh máy của mình với sức kéo của ngựa, giúp khách hàng dễ hình dung. Hai đơn vị này vẫn tồn tại song song trong đời sống ngày nay.
Đường sắt và tàu hơi nước
Câu 7. Đầu máy hơi nước đầu tiên kéo được đoàn xe trên đường ray là của ai? Đáp án: Richard Trevithick, năm 1804, ở xưởng sắt Penydarren xứ Wales. Đầu máy kéo được vài toa chở sắt và hành khách trên đoạn đường ray dài khoảng mười lăm km. Tuy vậy, đầu máy nặng làm gãy đường ray bằng gang thời đó, nên chưa dùng được lâu dài. Phải chờ đường ray tốt hơn, đường sắt mới thật sự phát triển.
Câu 8. Tuyến đường sắt Stockton – Darlington mở năm 1825 có gì đáng nhớ? Đáp án: đây là tuyến đường sắt công cộng đầu tiên dùng đầu máy hơi nước, do George Stephenson làm kỹ sư. Tuyến chủ yếu chở than, và trong những năm đầu nhiều đoàn vẫn do ngựa kéo song song với đầu máy. Năm 1830, tuyến Liverpool – Manchester mở cửa, chở cả hành khách lẫn hàng hoá theo lịch, chỉ dùng đầu máy, và được coi là tuyến đường sắt liên thành hiện đại đầu tiên.
Câu 9. Ai chế tạo con tàu hơi nước chạy thương mại thành công trên sông Hudson năm 1807? Đáp án: Robert Fulton, người Mỹ. Tàu của ông, thường được gọi là Clermont, chạy tuyến New York – Albany ngược dòng Hudson. Trước Fulton đã có nhiều thử nghiệm tàu hơi nước ở Pháp, Anh và Mỹ, nhưng con tàu này là một trong những tuyến kinh doanh đều đặn sớm nhất. Tàu hơi nước giúp đi ngược dòng sông và ngược gió mà không phụ thuộc thời tiết.
Câu hay trả lời nhầm về cách mạng công nghiệp
Câu 10. James Watt có phải người phát minh máy hơi nước? Đáp án: không. Máy hơi nước của Thomas Savery và Thomas Newcomen đã chạy từ đầu thế kỷ 18, trước khi Watt ra đời hoặc khi ông còn nhỏ. Watt nổi tiếng vì làm cho máy hơi nước hiệu quả hơn nhiều và linh hoạt hơn, đưa nó từ hầm mỏ vào nhà máy. Câu trả lời đúng cho "ai phát minh máy hơi nước" phải nhắc tới cả một chuỗi người.
Câu 11. Phong trào Luddite có phải chỉ là những người ghét máy móc? Đáp án: không hoàn toàn. Những người Luddite, hoạt động khoảng năm 1811 đến 1816 ở vùng Midlands và miền bắc nước Anh, chủ yếu là thợ dệt lành nghề, phá máy để phản đối việc bị cắt giảm tiền công, mất việc và hàng làm ẩu bằng máy. Họ nhắm vào các chủ xưởng cụ thể. Ngày nay chữ "Luddite" được dùng chỉ người ngại công nghệ mới, nghĩa rộng hơn nguyên gốc.
Câu 12. Vì sao cách mạng công nghiệp bắt đầu ở Anh chứ không phải nơi khác? Đáp án: không có một nguyên nhân duy nhất; các sử gia nêu nhiều yếu tố cùng lúc. Anh có mỏ than và quặng sắt gần nhau, mạng lưới sông, kênh đào và bờ biển thuận cho vận chuyển, thị trường thuộc địa rộng, hệ thống bằng sáng chế bảo vệ người phát minh, và tầng lớp có vốn sẵn sàng đầu tư. Tầm quan trọng của từng yếu tố vẫn còn tranh luận.
Câu 13. Cung Pha Lê ở London năm 1851 là gì? Đáp án: toà nhà khung sắt và kính khổng lồ xây cho Đại Triển lãm năm 1851 tại công viên Hyde Park, nơi nước Anh và các nước khác trưng bày máy móc, hàng hoá công nghiệp. Toà nhà do Joseph Paxton thiết kế, được lắp từ các cấu kiện chế tạo sẵn trong vài tháng. Về sau toà nhà được dời đi nơi khác và bị cháy năm 1936.
Bảng ôn nhanh: phát minh, người làm, năm
Bảng dưới gom các phát minh đã nhắc. Cột năm ghi mốc phổ biến nhất trong sách; khi đọc tài liệu khác, bạn có thể gặp năm cấp bằng sáng chế hoặc năm chế tạo lệch vài năm.
| Phát minh / sự kiện | Người gắn tên | Năm | Ghi nhớ |
|---|---|---|---|
| Máy hơi nước bơm nước mỏ | Thomas Newcomen | 1712 | Máy hơi nước dùng được đầu tiên |
| Thoi bay | John Kay | 1733 | Dệt nhanh hơn, thiếu sợi |
| Máy kéo sợi Jenny | James Hargreaves | khoảng 1764 | Kéo nhiều sợi một lúc, dùng tại gia |
| Bình ngưng tách riêng | James Watt | 1769 | Máy hơi nước tiết kiệm than |
| Nhà máy Cromford | Richard Arkwright | 1771 | Mô hình nhà máy chạy sức nước |
| Đầu máy trên đường ray | Richard Trevithick | 1804 | Đầu máy đầu tiên kéo đoàn xe |
| Tàu hơi nước trên sông Hudson | Robert Fulton | 1807 | Tuyến tàu hơi nước kinh doanh sớm |
| Đường sắt Stockton – Darlington | George Stephenson | 1825 | Đường sắt công cộng dùng đầu máy |
| Đường sắt Liverpool – Manchester | George và Robert Stephenson | 1830 | Tuyến liên thành hiện đại đầu tiên |
Nhìn vào bảng, bạn thấy một quy luật: mỗi cải tiến thường giải quyết điểm nghẽn mà cải tiến trước tạo ra. Dệt nhanh thì thiếu sợi, kéo sợi bằng máy thì cần nguồn năng lượng ổn định, máy hơi nước cần than, chở than cần đường sắt. Từ khoảng giữa thế kỷ 19, nhiều sách gọi giai đoạn tiếp theo với thép, điện, hoá chất là cách mạng công nghiệp lần thứ hai.
Đọc thêm: những thay đổi trong đời sống thường ngày
Câu hỏi về cách mạng công nghiệp thường xoay quanh máy móc và nhà phát minh, nhưng thay đổi lớn nhất lại nằm ở cách con người sống và làm việc. Vài ý dưới đây giúp bạn trả lời những câu hỏi dạng "cách mạng công nghiệp đã thay đổi xã hội thế nào".
- Giờ giấc theo đồng hồ: làm việc trong nhà máy buộc người lao động đi làm đúng giờ, theo tiếng còi, khác hẳn nhịp làm việc theo mùa vụ và ánh sáng ban ngày ở nông thôn.
- Đô thị lớn lên nhanh: các thành phố như Manchester, Birmingham, Leeds phình to trong vài thập kỷ khi người dân nông thôn kéo về làm thuê.
- Giờ chuẩn quốc gia: đường sắt cần lịch chạy tàu thống nhất, nên các công ty đường sắt Anh dần dùng chung giờ Greenwich thay cho giờ địa phương của từng thị trấn, từ thập niên 1840.
- Tầng lớp công nhân và công đoàn: người làm thuê trong nhà máy dần tập hợp lại để đòi tiền công và điều kiện làm việc tốt hơn; ở Anh, công đoàn được hợp pháp hoá dần qua nhiều đạo luật thế kỷ 19.
- Hàng hoá rẻ hơn: vải bông làm bằng máy rẻ hơn hẳn vải dệt tay, quần áo không còn là món đồ đắt đỏ với người thường.
Những thay đổi này diễn ra trong vài thế hệ, không phải một sớm một chiều. Khi trả lời câu hỏi về hệ quả, bạn nên nhắc cả hai mặt: năng suất và của cải tăng mạnh, nhưng điều kiện sống của nhiều người lao động thời đầu rất khắc nghiệt.
Câu hỏi thường gặp
Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất kéo dài bao lâu?
Các sử gia thường đặt mốc từ khoảng năm 1760 tới khoảng 1830 – 1840 ở Anh. Đây là cách chia quy ước; quá trình công nghiệp hoá diễn ra từ từ, và mỗi nước bắt đầu vào thời điểm khác nhau, ví dụ Bỉ, Pháp, Đức, Mỹ muộn hơn Anh vài thập kỷ.
Cách mạng công nghiệp lần thứ hai khác lần thứ nhất ở đâu?
Lần thứ hai, khoảng từ thập niên 1870, gắn với thép rẻ nhờ phương pháp luyện mới, điện năng, động cơ đốt trong, hoá chất và dây chuyền sản xuất. Trung tâm cũng mở rộng sang Đức và Mỹ. Ranh giới giữa hai lần là cách chia của người viết sử, không phải một ngày cụ thể.
Henry Bessemer đóng góp gì?
Năm 1856, Henry Bessemer công bố phương pháp thổi không khí qua gang lỏng để đốt bớt carbon, làm ra thép nhanh và rẻ hơn nhiều so với trước. Thép rẻ mở đường cho đường ray bền hơn, cầu lớn, tàu thép và nhà cao tầng.
Đời sống công nhân thời đầu cách mạng công nghiệp ra sao?
Ở nhiều nhà máy đầu thế kỷ 19, giờ làm rất dài, điều kiện chật chội, có cả trẻ em làm việc. Các đạo luật nhà máy của Anh từ năm 1833 trở đi bắt đầu giới hạn giờ làm của trẻ em và lập chế độ thanh tra. Đô thị phình to nhanh, nhà ở và vệ sinh không theo kịp.
Việt Nam có đường sắt từ khi nào?
Tuyến đường sắt đầu tiên trên đất Việt Nam là tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho, khánh thành năm 1885 thời Pháp thuộc. Tuyến đường sắt Bắc – Nam (Hà Nội – Sài Gòn) hoàn thành toàn tuyến năm 1936.