Hệ Mặt Trời có tám hành tinh, xếp từ trong ra ngoài là sao Thủy, sao Kim, Trái Đất, sao Hỏa, sao Mộc, sao Thổ, sao Thiên Vương và sao Hải Vương. Bốn hành tinh đầu là hành tinh đá, nhỏ và đặc; bốn hành tinh sau là hành tinh khổng lồ, chủ yếu là khí và băng. Từ năm 2006, Diêm Vương tinh không còn được tính là hành tinh.
Bộ 16 câu dưới đây đi từ thứ tự, kích thước, nhiệt độ đến cách các hành tinh quay và lịch sử phát hiện. Mỗi câu có đáp án và phần giải thích vì sao, để bạn nhớ được lý do chứ không chỉ nhớ một cái tên. Bài không tính điểm; đọc chậm từng câu, đoán trước rồi hãy xem đáp án.
Thứ tự và số lượng hành tinh
Câu 1. Kể tên tám hành tinh theo thứ tự từ gần đến xa Mặt Trời.
Đáp án: Thủy, Kim, Trái Đất, Hỏa, Mộc, Thổ, Thiên Vương, Hải Vương.
Cách nhớ quen thuộc là chuỗi “Thủy – Kim – Địa – Hỏa – Mộc – Thổ – Thiên – Hải”, trong đó Địa là Trái Đất. Năm cái tên đầu của các hành tinh nhìn thấy bằng mắt thường lấy theo ngũ hành trong cách gọi Đông Á, còn Thiên Vương và Hải Vương là tên dịch theo nghĩa của Uranus (vị thần bầu trời) và Neptune (vị thần biển cả) trong thần thoại La Mã – Hy Lạp. Ranh giới giữa nhóm đá và nhóm khổng lồ nằm ở vành đai tiểu hành tinh giữa sao Hỏa và sao Mộc.
Câu 2. Vì sao từ năm 2006 Hệ Mặt Trời chỉ còn tám hành tinh chứ không phải chín?
Đáp án: Vì Liên đoàn Thiên văn Quốc tế (IAU) đưa ra định nghĩa mới, và Diêm Vương tinh được xếp vào nhóm hành tinh lùn.
Định nghĩa năm 2006 yêu cầu một hành tinh phải quay quanh Mặt Trời, đủ khối lượng để có dạng gần cầu, và đã “dọn sạch” vùng quỹ đạo của mình. Diêm Vương tinh đạt hai điều đầu nhưng không đạt điều thứ ba: nó chỉ là một thành viên lớn trong vành đai Kuiper đông đúc. Việc xếp lại không làm Diêm Vương tinh biến mất hay nhỏ đi; nó chỉ đổi nhóm, cùng nhóm với Ceres và Eris. Một số nhà khoa học hành tinh vẫn phản đối định nghĩa này, nên đây là chuyện phân loại chứ không phải phát hiện mới về thiên thể.
Kích thước, khối lượng và mật độ
Ba câu này hay bị nhầm vì người ta lẫn giữa “to nhất”, “nặng nhất” và “đặc nhất”.
Câu 3. Hành tinh lớn nhất Hệ Mặt Trời là hành tinh nào?
Đáp án: Sao Mộc.
Đường kính sao Mộc gấp khoảng 11 lần Trái Đất, và khối lượng của nó lớn hơn khoảng hai lần rưỡi tổng khối lượng của bảy hành tinh còn lại cộng lại. Dù vậy sao Mộc vẫn nhỏ hơn Mặt Trời rất nhiều và không đủ nặng để tự đốt hydro thành một ngôi sao. Sao Mộc chủ yếu là hydro và heli, không có bề mặt rắn để đứng như Trái Đất; càng xuống sâu, khí càng đặc lại dưới áp suất cực lớn.
Câu 4. Hành tinh nhỏ nhất hiện nay là hành tinh nào?
Đáp án: Sao Thủy.
Từ khi Diêm Vương tinh ra khỏi danh sách hành tinh, sao Thủy là hành tinh nhỏ nhất, đường kính chỉ khoảng 4.880 km, nhỏ hơn cả Ganymede của sao Mộc và Titan của sao Thổ, hai vệ tinh lớn nhất Hệ Mặt Trời. Sao Thủy cũng là hành tinh gần Mặt Trời nhất, quay một vòng quanh Mặt Trời chỉ mất khoảng 88 ngày Trái Đất. Nó không có vệ tinh tự nhiên nào và gần như không có khí quyển.
Câu 5. Hành tinh nào có mật độ trung bình nhỏ hơn nước?
Đáp án: Sao Thổ.
Mật độ trung bình của sao Thổ khoảng 0,69 gam mỗi centimét khối, thấp hơn nước (1 gam mỗi centimét khối). Vì vậy người ta hay nói vui rằng nếu có một bể nước đủ lớn, sao Thổ sẽ nổi. Đây chỉ là cách hình dung con số mật độ, vì sao Thổ là khối khí khổng lồ chứ không phải vật rắn. Ngược lại, hành tinh đặc nhất là Trái Đất, nhờ lõi sắt – niken lớn.
Nhiệt độ và khí quyển
Câu 6. Hành tinh nóng nhất là sao Thủy, vì nó gần Mặt Trời nhất. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Hành tinh nóng nhất là sao Kim.
Bề mặt sao Kim nóng khoảng 460–470 độ C, đủ làm chảy chì, và gần như đều nhau cả ngày lẫn đêm. Nguyên nhân là khí quyển cực dày, chủ yếu là khí cacbonic, giữ nhiệt theo hiệu ứng nhà kính mạnh; áp suất ở bề mặt khoảng 90 lần áp suất khí quyển Trái Đất. Sao Thủy gần Mặt Trời hơn nhưng không có lớp khí giữ nhiệt, nên phía ban ngày rất nóng còn phía ban đêm lạnh dưới âm 170 độ C.
Câu 7. Vì sao sao Hỏa có màu đỏ?
Đáp án: Vì bụi và đá trên bề mặt chứa nhiều oxit sắt, giống gỉ sắt.
Lớp bụi mịn giàu oxit sắt phủ khắp bề mặt và bay lơ lửng trong khí quyển mỏng, tạo màu đỏ cam khi nhìn từ xa. Sao Hỏa cũng có ngọn núi lửa lớn nhất Hệ Mặt Trời, Olympus Mons, cao khoảng 21–22 km so với mực tham chiếu, gấp hơn hai lần đỉnh Everest. Khí quyển sao Hỏa chủ yếu là khí cacbonic nhưng rất loãng, áp suất chưa đến một phần trăm áp suất ở Trái Đất.
Câu 8. Trái Đất khác bảy hành tinh còn lại ở điểm nào dễ nhớ nhất?
Đáp án: Là hành tinh duy nhất được biết có nước lỏng ổn định trên bề mặt và có sự sống.
Nhiều nơi khác có nước ở dạng băng hoặc hơi, và các nhà khoa học tin rằng dưới lớp băng của một số vệ tinh như Europa hay Enceladus có đại dương nước lỏng. Nhưng nước lỏng nằm bền vững ngay trên bề mặt hành tinh thì đến nay mới thấy ở Trái Đất. Khoảng cách vừa phải tới Mặt Trời, khí quyển đủ dày và từ trường che chắn gió Mặt Trời là ba yếu tố thường được nhắc tới để giải thích điều này.
Những hành tinh quay khác thường
Câu 9. Trên sao Kim, một ngày dài hơn hay ngắn hơn một năm?
Đáp án: Dài hơn.
Sao Kim tự quay một vòng (so với các ngôi sao) mất khoảng 243 ngày Trái Đất, trong khi đi hết một vòng quanh Mặt Trời chỉ mất khoảng 225 ngày. Nó còn quay ngược chiều so với hầu hết các hành tinh, nên nếu đứng trên sao Kim, Mặt Trời mọc ở phía tây và lặn ở phía đông. Nguyên nhân của chiều quay ngược vẫn còn được bàn: có giả thuyết về va chạm lớn thời sơ khai, có giả thuyết về tác động thuỷ triều của khí quyển dày.
Câu 10. Hành tinh nào có trục quay nghiêng gần như nằm ngang, như đang lăn trên quỹ đạo?
Đáp án: Sao Thiên Vương.
Trục quay của sao Thiên Vương nghiêng khoảng 98 độ so với mặt phẳng quỹ đạo. Hệ quả là mỗi cực lần lượt hướng về Mặt Trời trong khoảng 42 năm liền, rồi chìm trong bóng tối ngần ấy năm, vì một năm của sao Thiên Vương dài khoảng 84 năm Trái Đất. Giả thuyết phổ biến là một va chạm rất lớn thời hình thành đã làm nó nghiêng như vậy, nhưng chưa có bằng chứng trực tiếp.
Lịch sử phát hiện các hành tinh
Năm hành tinh gần nhất đã được biết từ thời cổ đại; hai hành tinh xa nhất là thành quả của kính thiên văn và toán học.
Câu 11. Những hành tinh nào nhìn thấy được bằng mắt thường?
Đáp án: Sao Thủy, sao Kim, sao Hỏa, sao Mộc và sao Thổ.
Năm hành tinh này sáng đủ để người xưa ở nhiều nền văn minh quan sát và ghi chép, nên không ai “phát hiện” chúng vào một năm cụ thể. Sao Kim sáng nhất, người Việt gọi là sao Hôm khi xuất hiện buổi chiều và sao Mai khi xuất hiện lúc rạng sáng, dù đó là cùng một hành tinh. Sao Thủy khó thấy nhất vì luôn ở gần Mặt Trời, chỉ ló ra thấp ở chân trời lúc chạng vạng.
Câu 12. Ai phát hiện sao Thiên Vương và vào năm nào?
Đáp án: William Herschel, năm 1781.
Herschel quan sát bằng kính thiên văn tự chế và lúc đầu tưởng đó là một sao chổi, trước khi các tính toán quỹ đạo cho thấy đây là một hành tinh. Sao Thiên Vương là hành tinh đầu tiên được phát hiện nhờ kính thiên văn, làm Hệ Mặt Trời lần đầu “rộng ra” so với hiểu biết từ thời cổ đại. Thực ra nó đã được ghi lại vài lần trước đó nhưng bị nhầm là một ngôi sao.
Câu 13. Sao Hải Vương được tìm ra bằng cách nào?
Đáp án: Bằng tính toán trước, rồi mới quan sát thấy, năm 1846.
Quỹ đạo của sao Thiên Vương lệch nhẹ so với dự đoán, gợi ý có một hành tinh xa hơn đang kéo nó. Urbain Le Verrier tính ra vị trí của hành tinh chưa biết này, và Johann Galle ở Berlin tìm thấy nó gần đúng chỗ được chỉ ra. John Couch Adams ở Anh cũng làm tính toán tương tự gần cùng thời gian. Đây là ví dụ kinh điển về việc định luật hấp dẫn của Newton dự đoán được một vật thể chưa ai nhìn thấy.
Vành đai, cơn bão và hai vệ tinh nhỏ
Câu 14. Chỉ sao Thổ có vành đai. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Cả bốn hành tinh khổng lồ đều có vành đai.
Vành đai sao Thổ sáng và rộng nên nhìn thấy được bằng kính thiên văn nhỏ, chủ yếu gồm băng nước. Vành đai của sao Mộc, sao Thiên Vương và sao Hải Vương mảnh và tối hơn nhiều, phải đến thời của tàu thăm dò và kính lớn mới được xác nhận rõ ràng. Vành đai sao Thổ dày chỉ cỡ vài chục mét đến khoảng một kilômét ở phần chính, dù trải rộng hàng trăm nghìn kilômét.
Câu 15. Vết Đỏ Lớn trên sao Mộc là gì?
Đáp án: Một cơn bão xoáy khổng lồ trong khí quyển sao Mộc.
Vết Đỏ Lớn là vùng xoáy nghịch rộng hơn cả Trái Đất và đã được quan sát liên tục ít nhất từ thế kỷ 19. Các phép đo trong vài thập kỷ gần đây cho thấy nó đang thu nhỏ dần, nên con số kích thước cụ thể thay đổi theo năm và không nên học thuộc. Màu đỏ cam được cho là do các hợp chất hoá học bị ánh sáng Mặt Trời biến đổi, nhưng thành phần chính xác vẫn đang được nghiên cứu.
Câu 16. Sao Hỏa có mấy vệ tinh tự nhiên?
Đáp án: Hai: Phobos và Deimos.
Hai vệ tinh này nhỏ, hình dạng không đều, trông giống tiểu hành tinh hơn là một “mặt trăng” tròn. Phobos đang tiến dần lại gần sao Hỏa và trong vài chục triệu năm nữa có thể bị xé vụn thành vành đai hoặc rơi xuống. Tên của chúng trong thần thoại Hy Lạp nghĩa là “sợ hãi” và “kinh hoàng”, hai người con đi theo thần chiến tranh.
Những câu hay trả lời nhầm
“Sao Kim là một ngôi sao.” Không. Sao Hôm, sao Mai là sao Kim, một hành tinh không tự phát sáng mà phản chiếu ánh sáng Mặt Trời. Chữ “sao” trong tiếng Việt dùng chung cho mọi điểm sáng trên trời, nên dễ gây nhầm.
“Hành tinh nhiều vệ tinh nhất là sao Mộc.” Câu này không nên học như một sự thật cố định. Số vệ tinh được công nhận của sao Mộc và sao Thổ thay đổi liên tục khi kính thiên văn tìm thêm những vệ tinh nhỏ, và thứ hạng giữa hai hành tinh đã đổi qua lại nhiều lần.
“Sao Hỏa gần Trái Đất nhất.” Tính trung bình theo thời gian, sao Thủy mới là hành tinh “hay ở gần” Trái Đất nhất, vì nó luôn quanh quẩn gần Mặt Trời. Còn ở thời điểm gần nhất, sao Kim là hành tinh tiến sát Trái Đất hơn cả.
Bảng nhớ nhanh tám hành tinh
Bảng dưới gom mỗi hành tinh một điểm nhớ. Các con số chỉ là giá trị làm tròn, đã ổn định trong sách giáo khoa.
| Hành tinh | Nhóm | Điểm nhớ |
|---|---|---|
| Sao Thủy | Đá | Nhỏ nhất, gần Mặt Trời nhất, một năm khoảng 88 ngày |
| Sao Kim | Đá | Nóng nhất, quay ngược, ngày dài hơn năm |
| Trái Đất | Đá | Đặc nhất, có nước lỏng trên bề mặt và sự sống |
| Sao Hỏa | Đá | Màu đỏ do oxit sắt, núi lửa Olympus Mons, hai vệ tinh nhỏ |
| Sao Mộc | Khí khổng lồ | Lớn nhất, có Vết Đỏ Lớn |
| Sao Thổ | Khí khổng lồ | Vành đai sáng nhất, mật độ nhỏ hơn nước |
| Sao Thiên Vương | Băng khổng lồ | Trục nghiêng khoảng 98 độ, tìm ra năm 1781 |
| Sao Hải Vương | Băng khổng lồ | Xa nhất, tìm ra năm 1846 nhờ tính toán |
Ánh sáng Mặt Trời mất khoảng 8 phút để tới Trái Đất nhưng mất khoảng bốn giờ để tới sao Hải Vương. Con số này giúp bạn hình dung vì sao hai hành tinh xa nhất lạnh và tối đến vậy, và vì sao tàu thăm dò mất hơn một thập kỷ mới bay tới đó.
Câu hỏi thường gặp
Diêm Vương tinh có thể được xếp lại làm hành tinh không?
Về nguyên tắc có thể, nếu Liên đoàn Thiên văn Quốc tế sửa định nghĩa. Hiện định nghĩa năm 2006 vẫn có hiệu lực và Diêm Vương tinh vẫn là hành tinh lùn, dù một số nhà khoa học hành tinh vẫn đề xuất cách phân loại khác.
Vì sao bốn hành tinh trong là đá còn bốn hành tinh ngoài là khí và băng?
Khi Hệ Mặt Trời hình thành, vùng gần Mặt Trời quá nóng để băng và khí nhẹ ngưng tụ, nên chỉ đá và kim loại kết lại. Xa hơn, băng tồn tại được, các phôi hành tinh lớn nhanh và hút được nhiều khí hydro, heli.
Có hành tinh thứ chín chưa được phát hiện không?
Một số nhà thiên văn đề xuất có thể có một hành tinh lớn ở rất xa, dựa trên quỹ đạo lạ của vài thiên thể trong vành đai Kuiper. Đến nay chưa ai quan sát thấy nó, nên đây vẫn là giả thuyết, chưa phải sự thật.
Sao Thủy gần Mặt Trời như vậy, có băng ở đó không?
Có bằng chứng về băng nước ở đáy một số hố va chạm gần cực của sao Thủy, nơi ánh sáng Mặt Trời không bao giờ chiếu tới. Nhiệt độ ở những hố bóng tối vĩnh viễn này rất thấp, đủ giữ băng tồn tại lâu dài.
Một năm trên sao Hải Vương dài bao lâu?
Khoảng 165 năm Trái Đất. Vì vậy từ khi được phát hiện năm 1846, sao Hải Vương mới đi hết đúng một vòng quanh Mặt Trời vào năm 2011. Không ai sống đủ lâu để thấy hành tinh này đi hết hai vòng kể từ lúc nó được tìm ra.