TongQuat.comTổng Quát
Thiên văn và vũ trụ

Sao và chòm sao: 15 câu hỏi kiến thức tổng quát kèm giải thích

15 câu hỏi về sao và chòm sao: sao sáng nhất bầu trời đêm, sao Bắc Cực, Bắc Đẩu, 88 chòm sao, màu của sao, Ngưu Lang Chức Nữ, sao Tua Rua và Nam Thập Tự.

Starry night above a hillside tea farm in Moc Chau, Son La province, two campers seen from behind sitting beside a tent, long exposure star trails

Sao là những khối khí nóng tự phát sáng như Mặt Trời, còn chòm sao là một vùng bầu trời được quy ước, gồm những ngôi sao trông gần nhau khi nhìn từ Trái Đất. Liên đoàn Thiên văn Quốc tế công nhận 88 chòm sao phủ kín bầu trời. Ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm là sao Thiên Lang (Sirius), không phải sao Bắc Cực như nhiều người nghĩ.

Mười lăm câu dưới đây đi từ sao Bắc Cực, Bắc Đẩu, màu sắc của sao, đến những ngôi sao gắn với văn hoá Việt như Ngưu Lang, Chức Nữ hay sao Tua Rua. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích; nếu tối nay trời quang, bạn có thể đem vài câu ra kiểm chứng ngay trên bầu trời.

Sao khác hành tinh ở đâu, sao nào sáng nhất

Câu 1. Điểm khác cơ bản giữa một ngôi sao và một hành tinh là gì?

Đáp án: Ngôi sao tự phát ra ánh sáng và nhiệt nhờ phản ứng hạt nhân; hành tinh chỉ phản chiếu ánh sáng của sao.

Một ngôi sao đủ nặng để lõi của nó đạt nhiệt độ và áp suất khởi động phản ứng tổng hợp hạt nhân. Hành tinh nhỏ hơn rất nhiều, không có nguồn năng lượng như vậy, và ta chỉ thấy nó nhờ ánh sáng Mặt Trời dội lại. Trong tiếng Việt, chữ “sao” dùng chung cho mọi điểm sáng trên trời, nên sao Kim, sao Hỏa thực ra là hành tinh, còn sao băng thì không phải sao.

Câu 2. Ngôi sao sáng nhất trên bầu trời đêm (không tính Mặt Trời và các hành tinh) là sao nào?

Đáp án: Sao Thiên Lang (Sirius), trong chòm Đại Khuyển.

Sirius sáng vì hai lý do cộng lại: nó phát sáng mạnh hơn Mặt Trời khoảng 25 lần, và nó ở khá gần, khoảng 8,6 năm ánh sáng. Ở Việt Nam, Sirius dễ thấy nhất vào các tối mùa đông và đầu xuân, nằm phía đông nam chòm Lạp Hộ, nối dài theo ba ngôi sao thẳng hàng ở “thắt lưng” Lạp Hộ. Sao Kim và sao Mộc có lúc sáng hơn Sirius, nhưng đó là hành tinh.

Sao Bắc Cực: đứng yên nhưng không mãi mãi

Ba câu về một ngôi sao được nhắc đến nhiều nhất, và cũng bị hiểu sai nhiều nhất.

Câu 3. Sao Bắc Cực có phải ngôi sao sáng nhất bầu trời không?

Đáp án: Không. Nó chỉ sáng ở mức khá, xếp quanh thứ 48 trong các ngôi sao sáng nhất.

Sao Bắc Cực nổi tiếng không vì độ sáng mà vì vị trí: nó nằm rất gần thiên cực Bắc, điểm mà trục quay Trái Đất chĩa tới trên bầu trời. Khi Trái Đất quay, mọi ngôi sao khác vẽ vòng tròn quanh điểm này, còn sao Bắc Cực gần như đứng yên, nên từ xưa người đi biển dùng nó để xác định hướng bắc. Nó không nằm đúng tại cực mà lệch khoảng 0,7 độ.

Câu 4. Từ Hà Nội, sao Bắc Cực nằm cao khoảng bao nhiêu độ trên đường chân trời?

Đáp án: Khoảng 21 độ, xấp xỉ bằng vĩ độ của Hà Nội.

Độ cao của sao Bắc Cực trên chân trời gần đúng bằng vĩ độ của người quan sát: ở xích đạo nó nằm sát chân trời, ở Bắc Cực nó ở ngay đỉnh đầu. Vì vậy ở Thành phố Hồ Chí Minh, khoảng vĩ độ 11 độ Bắc, sao Bắc Cực rất thấp và dễ bị nhà cửa, cây cối che. Người xưa dùng chính quan hệ này để đo vĩ độ trên biển.

Câu 5. Sao Bắc Cực có làm “sao chỉ hướng bắc” mãi mãi không?

Đáp án: Không. Do hiện tượng tuế sai, sau hàng nghìn năm vai trò đó chuyển sang sao khác.

Trục quay Trái Đất lắc chậm như con quay sắp đổ, vẽ một vòng tròn trên bầu trời trong khoảng 26.000 năm. Vì vậy thiên cực Bắc dịch dần giữa các ngôi sao. Khoảng năm nghìn năm trước, thời Ai Cập cổ, sao chỉ cực là Thuban trong chòm Thiên Long; khoảng 12.000 năm nữa, sao Chức Nữ (Vega) sẽ nằm gần cực hơn. Hiện tại sao Bắc Cực đang tiến gần cực nhất, vào khoảng cuối thế kỷ 21.

Chòm sao và những nhóm sao quen tên

Câu 6. Hiện nay có bao nhiêu chòm sao được công nhận chính thức?

Đáp án: 88 chòm sao.

Liên đoàn Thiên văn Quốc tế thông qua danh sách 88 chòm sao năm 1922 và vạch ranh giới chính thức giữa chúng vào năm 1930. Mỗi chòm sao là một vùng bầu trời có ranh giới rõ, giống như một tỉnh trên bản đồ, chứ không chỉ là hình vẽ nối các sao. Nhiều tên chòm sao phương Bắc lấy từ danh mục của Ptolemy thời cổ đại; các chòm sao phương Nam được đặt sau này, khi các chuyến đi biển châu Âu vượt qua xích đạo.

Câu 7. Bắc Đẩu có phải là một chòm sao không?

Đáp án: Không. Bắc Đẩu là một nhóm sao (hình cái gáo) nằm trong chòm sao Đại Hùng.

Những hình dễ nhận nhưng không phải chòm sao chính thức được gọi là nhóm sao. Bắc Đẩu gồm bảy ngôi sao sáng tạo thành cái gáo; nối hai sao ở mép ngoài miệng gáo rồi kéo dài khoảng năm lần khoảng cách giữa chúng, bạn sẽ tới gần sao Bắc Cực. Đây là cách tìm hướng bắc kinh điển. Các ngôi sao trong Bắc Đẩu không cùng khoảng cách tới Trái Đất; chúng chỉ trông gần nhau từ góc nhìn của ta.

Màu sắc và ánh lấp lánh của sao

Câu 8. Màu của một ngôi sao cho biết điều gì?

Đáp án: Nhiệt độ bề mặt của nó: sao xanh lam nóng nhất, sao đỏ nguội nhất.

Giống như thanh sắt nung đổi từ đỏ sang trắng khi nóng dần, màu của sao phụ thuộc nhiệt độ bề mặt. Sao đỏ khoảng ba nghìn độ, Mặt Trời vàng trắng khoảng 5.500 độ C, còn sao xanh lam có thể nóng hàng chục nghìn độ. Trong chòm Lạp Hộ, bạn có thể so trực tiếp sao Betelgeuse màu đỏ cam ở vai và sao Rigel màu xanh trắng ở chân.

Câu 9. Vì sao các ngôi sao lấp lánh, còn hành tinh thì sáng đều hơn?

Đáp án: Vì ánh sáng của sao bị khí quyển nhiễu động bẻ lệch liên tục; hành tinh là đĩa nhỏ chứ không phải một điểm.

Sao ở quá xa nên trong kính và trong mắt ta chỉ là một điểm sáng. Các lớp không khí nóng lạnh khác nhau chuyển động liên tục làm điểm sáng ấy rung, mờ tỏ và đổi màu nhẹ. Hành tinh tuy cũng nhỏ nhưng là một đĩa có kích thước, các rung động ở từng phần đĩa bù trừ nhau nên ánh sáng ổn định hơn. Đây là mẹo phân biệt hành tinh với sao bằng mắt thường, dù không tuyệt đối khi hành tinh ở thấp gần chân trời.

Khoảng cách tới các vì sao và đời sống của chúng

Câu 10. Ngôi sao gần Hệ Mặt Trời nhất (không tính Mặt Trời) là sao nào?

Đáp án: Proxima Centauri, cách khoảng 4,24 năm ánh sáng.

Proxima Centauri là một sao lùn đỏ mờ, không nhìn thấy bằng mắt thường, thuộc hệ ba sao Alpha Centauri ở bầu trời phía nam. Với tốc độ của những tàu thăm dò nhanh nhất từng rời Hệ Mặt Trời, chuyến đi tới đó vẫn mất hàng chục nghìn năm. Con số này cho thấy khoảng trống giữa các ngôi sao lớn đến mức nào.

Câu 11. Năm ánh sáng là đơn vị đo thời gian hay khoảng cách?

Đáp án: Khoảng cách: quãng đường ánh sáng đi trong một năm, khoảng 9,46 nghìn tỉ km.

Chữ “năm” làm nhiều người tưởng đây là đơn vị thời gian. Thực ra nó dùng để đo khoảng cách quá lớn so với kilômét. Một hệ quả thú vị: ánh sáng từ sao cách 100 năm ánh sáng mà bạn thấy tối nay đã rời ngôi sao ấy từ 100 năm trước, nên nhìn sao là nhìn về quá khứ. Các nhà thiên văn chuyên nghiệp còn hay dùng đơn vị parsec, bằng khoảng 3,26 năm ánh sáng.

Câu 12. Một ngôi sao kết thúc cuộc đời theo cách nào?

Đáp án: Tuỳ khối lượng: sao cỡ Mặt Trời thành sao lùn trắng; sao rất nặng nổ thành siêu tân tinh, để lại sao nơtron hoặc lỗ đen.

Khi cạn nhiên liệu ở lõi, sao cỡ Mặt Trời phồng thành khổng lồ đỏ, đẩy lớp vỏ ra ngoài và để lại lõi đặc nhỏ gọi là sao lùn trắng. Sao nặng gấp nhiều lần Mặt Trời thì lõi sụp đổ đột ngột, gây vụ nổ siêu tân tinh có thể sáng hơn cả một thiên hà trong vài tuần. Các nguyên tố nặng như vàng, sắt trong cơ thể và đồ vật quanh ta được tạo ra trong lòng sao và các vụ nổ như vậy.

Những ngôi sao gắn với văn hoá Việt

Ba câu cuối nối bầu trời với những cái tên bạn đã nghe từ nhỏ.

Câu 13. Trong chuyện Ngưu Lang Chức Nữ, hai nhân vật được gắn với những ngôi sao nào?

Đáp án: Ngưu Lang là sao Altair (chòm Thiên Ưng), Chức Nữ là sao Vega (chòm Thiên Cầm).

Hai ngôi sao sáng này nằm ở hai bên dải Ngân Hà, đúng như truyện kể đôi vợ chồng bị sông Ngân ngăn cách. Cùng với sao Deneb trong chòm Thiên Nga, chúng tạo thành “tam giác mùa hè”, dễ thấy trên bầu trời buổi tối từ khoảng tháng Sáu đến tháng Mười. Ngày thất tịch, mùng bảy tháng Bảy âm lịch, gắn với tích hai người gặp nhau trên cầu Ô Thước.

Câu 14. Sao Tua Rua mà người Việt hay nhắc thực ra là gì?

Đáp án: Là cụm sao mở Pleiades trong chòm Kim Ngưu.

Mắt thường thấy được khoảng sáu, bảy ngôi sao xếp thành một chùm nhỏ, nhưng kính thiên văn cho thấy cụm có tới hơn một nghìn thành viên, đều còn rất trẻ so với Mặt Trời, chỉ cỡ một trăm triệu năm tuổi. Các ngôi sao này sinh ra cùng nhau từ một đám mây khí và đang dần tản ra. Nhiều dân tộc trên thế giới có tên riêng và câu chuyện riêng cho chùm sao này, vì nó nổi bật và gắn với mùa vụ.

Câu 15. Chòm sao Nam Thập Tự có nhìn thấy được ở Việt Nam không?

Đáp án: Có, thấp ở phía nam chân trời, càng đi về phía nam càng dễ thấy.

Nam Thập Tự là chòm sao nhỏ nhất trong 88 chòm, nằm gần thiên cực Nam nên ở Bắc bán cầu chỉ những vùng vĩ độ thấp mới thấy. Việt Nam nằm hoàn toàn phía nam chí tuyến Bắc nên có thể thấy nó vào các tối khoảng tháng Ba đến tháng Năm, thấp sát chân trời phía nam. Ở các tỉnh phía nam như Cà Mau hay An Giang, chòm sao lên cao hơn và dễ nhận ra nếu không bị mây che.

Những câu hay trả lời nhầm

“Sao băng là ngôi sao rơi.” Không. Sao băng là vệt sáng do hạt bụi hoặc mảnh đá nhỏ từ không gian bốc cháy khi lao vào khí quyển, ở độ cao khoảng một trăm kilômét. Ngôi sao thật không rơi được xuống Trái Đất.

“Các sao trong một chòm sao ở gần nhau.” Thường là không. Chúng chỉ nằm cùng một hướng nhìn; có sao cách ta vài chục năm ánh sáng, có sao cách hàng nghìn năm ánh sáng, đứng cạnh nhau trên bầu trời như những ngọn đèn xa gần khác nhau trên cùng một đường phố.

“Ngôi sao ta thấy có thể đã tắt từ lâu.” Đúng một phần nhỏ. Với hầu hết sao thấy bằng mắt thường, ánh sáng chỉ mất vài chục đến vài trăm năm, quá ngắn so với đời sao hàng triệu, hàng tỉ năm; nên gần như chắc chắn chúng vẫn còn đó. Câu này chỉ đúng với một số ít sao rất nặng, đời ngắn và ở rất xa.

Câu hỏi thường gặp

Mắt thường nhìn thấy được bao nhiêu ngôi sao?

Ở nơi trời tối hoàn toàn, không ô nhiễm ánh sáng, mắt thường thấy được vài nghìn ngôi sao trên phần bầu trời phía trên đầu. Trong thành phố có nhiều đèn, con số này có thể chỉ còn vài chục.

Vì sao chòm sao thay đổi theo mùa?

Trái Đất quay quanh Mặt Trời nên mỗi mùa phía ban đêm của Trái Đất hướng ra một phần khác của bầu trời. Những chòm sao nằm gần hướng Mặt Trời vào mùa nào thì bị ánh sáng ban ngày che khuất vào mùa đó.

Ngôi sao lớn nhất được biết là sao nào?

Danh hiệu này thay đổi khi đo đạc chính xác hơn và các ước tính bán kính sao siêu khổng lồ có sai số lớn, nên không nên học thuộc một cái tên. Điều chắc chắn là có những sao siêu khổng lồ đỏ mà nếu đặt vào vị trí Mặt Trời thì bao trùm cả quỹ đạo sao Hỏa.

Ô nhiễm ánh sáng ảnh hưởng gì đến việc ngắm sao?

Đèn đường, biển quảng cáo và ánh sáng hắt lên trời làm nền trời sáng lên, che mất những ngôi sao mờ và dải Ngân Hà. Muốn ngắm sao, bạn nên đi xa đô thị, chọn đêm không trăng và để mắt quen bóng tối khoảng hai mươi phút.

Sao chổi và sao băng có liên quan đến các vì sao không?

Không. Cả hai đều là vật thể nhỏ trong Hệ Mặt Trời. Sao chổi là khối băng và bụi quay quanh Mặt Trời, còn sao băng là vệt sáng của hạt bụi cháy trong khí quyển. Chữ “sao” chỉ là cách gọi chung của tiếng Việt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138