TongQuat.comTổng Quát
Thiên văn và vũ trụ

Sao chổi, tiểu hành tinh và sao băng: 14 câu hỏi kiến thức có giải thích

14 câu hỏi về sao chổi, tiểu hành tinh và sao băng: mưa sao băng từ đâu ra, đuôi sao chổi hướng về đâu, sao chổi Halley, sự kiện Tunguska và phép thử DART.

A bright meteor streaking across a deep blue night sky above rice fields in An Giang province, a farmer silhouetted on a dyke, wide shot, cool tones

Sao băng không phải ngôi sao: đó là vệt sáng của hạt bụi hay mảnh đá nhỏ từ không gian bốc cháy trong khí quyển; sao chổi là khối băng trộn bụi quay quanh Mặt Trời; tiểu hành tinh là khối đá hoặc kim loại nhỏ, phần lớn nằm giữa quỹ đạo sao Hỏa và sao Mộc. Ba loại thiên thể nhỏ này liên quan mật thiết với nhau, vì nhiều trận mưa sao băng sinh ra từ bụi của sao chổi.

Bộ 14 câu dưới đây đi từ vệt sáng bạn có thể thấy đêm nay, đến những va chạm đã để lại dấu ấn trong lịch sử Trái Đất và lần đầu tiên con người thử đẩy lệch một tiểu hành tinh. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích; những điểm còn là giả thuyết được ghi rõ.

Sao băng và chuyện tên gọi

Câu 1. Sao băng thực chất là gì, và cháy sáng ở độ cao nào?

Đáp án: Là vệt sáng do hạt bụi hoặc mảnh đá nhỏ lao vào khí quyển với tốc độ rất lớn, thường ở độ cao khoảng 80 đến 120 km.

Phần lớn những vật thể tạo sao băng chỉ nhỏ cỡ hạt cát hay hạt gạo. Chúng lao vào khí quyển với tốc độ hàng chục kilômét mỗi giây, nén và nung nóng không khí phía trước đến mức phát sáng, rồi bốc hơi hết trước khi xuống thấp. Vệt sáng mà ta thấy chủ yếu là không khí và vật chất bị đốt nóng, chứ không phải hạt bụi tự cháy như que diêm. Mỗi đêm trời quang ở nơi tối, bạn có thể thấy vài sao băng mỗi giờ ngay cả khi không có mưa sao băng.

Câu 2. Sao băng, thiên thạch và vẫn thạch khác nhau thế nào?

Đáp án: Sao băng là vệt sáng trên trời; vật thể nhỏ bay trong không gian thường gọi là thiên thạch; phần rơi được xuống mặt đất còn gọi là vẫn thạch.

Tiếng Anh tách ba từ rõ ràng: meteoroid là vật thể nhỏ trong không gian, meteor là vệt sáng, meteorite là mảnh còn sót lại rơi xuống đất. Trong tiếng Việt, cách dùng chưa thống nhất: báo chí thường gọi chung là thiên thạch cho cả vật thể trong không gian lẫn hòn đá rơi xuống, còn từ vẫn thạch ít phổ biến hơn. Khi đọc tài liệu, bạn nên dựa vào ngữ cảnh để biết người viết đang nói đến vệt sáng, vật thể đang bay hay mẫu đá trong tay.

Mưa sao băng đến từ đâu

Hai trận mưa sao băng quen thuộc nhất trong năm có hai nguồn gốc khác nhau.

Câu 3. Vì sao mưa sao băng xuất hiện vào gần như cùng những ngày mỗi năm?

Đáp án: Vì Trái Đất đi qua cùng một dải bụi do sao chổi để lại trên quỹ đạo vào cùng thời điểm mỗi năm.

Mỗi lần sao chổi bay gần Mặt Trời, nó rải lại bụi và mảnh vụn dọc quỹ đạo. Khi quỹ đạo Trái Đất cắt qua dải bụi đó, nhiều hạt lao vào khí quyển cùng lúc. Các vệt sáng đều như toả ra từ một điểm trên bầu trời, và trận mưa được đặt tên theo chòm sao chứa điểm ấy. Ví dụ mưa sao băng Anh Tiên, cực đại khoảng 12–13 tháng Tám, sinh ra từ bụi của sao chổi Swift–Tuttle.

Câu 4. Trận mưa sao băng Song Tử vào giữa tháng Mười Hai có gì khác thường về nguồn gốc?

Đáp án: Nó sinh ra từ một tiểu hành tinh (3200 Phaethon) chứ không phải từ một sao chổi điển hình.

Phần lớn mưa sao băng có “mẹ” là sao chổi, nhưng Song Tử gắn với Phaethon, một thiên thể trông giống tiểu hành tinh và bay rất gần Mặt Trời. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu cơ chế Phaethon nhả ra lượng bụi lớn như vậy; một giả thuyết là nhiệt độ cực cao khi bay sát Mặt Trời làm đá nứt vỡ. Mưa sao băng Song Tử, cực đại khoảng 13–14 tháng Mười Hai, thường được xem là một trong những trận dày nhất và ổn định nhất trong năm.

Sao chổi

Câu 5. Nhân của sao chổi được cấu tạo chủ yếu từ gì?

Đáp án: Băng (nước và các chất dễ bay hơi đã đông) trộn với bụi và đá.

Năm 1950, Fred Whipple đề xuất mô hình “quả cầu tuyết bẩn” cho nhân sao chổi, và các tàu thăm dò sau này đã xác nhận ý chính, chỉ chỉnh lại rằng nhân thường chứa bụi nhiều hơn tưởng, giống “quả cầu bụi băng” hơn. Nhân chỉ rộng vài kilômét đến vài chục kilômét. Khi sao chổi ở xa Mặt Trời, nó chỉ là một khối tối nhỏ; đến gần, băng thăng hoa thành khí, kéo theo bụi tạo thành đầu sáng mờ và đuôi dài.

Câu 6. Đuôi sao chổi luôn nằm phía sau theo hướng sao chổi bay. Đúng hay sai?

Đáp án: Sai. Đuôi sao chổi luôn hướng ra xa Mặt Trời, bất kể sao chổi đang bay theo hướng nào.

Đuôi bị đẩy bởi áp suất ánh sáng và gió Mặt Trời, nên khi sao chổi đã vòng qua Mặt Trời và đi ra xa, đuôi lại đi trước nó. Nhiều sao chổi có hai đuôi: đuôi bụi cong nhẹ, màu vàng trắng, và đuôi khí ion thẳng, ánh xanh, chĩa thẳng theo hướng gió Mặt Trời. Đuôi có thể dài hàng chục triệu kilômét nhưng cực kỳ loãng.

Câu 7. Sao chổi Halley quay trở lại sau khoảng bao lâu, và lần tới là năm nào?

Đáp án: Khoảng 75–76 năm; lần gần nhất đến gần Mặt Trời năm 1986, lần tới vào khoảng năm 2061.

Edmond Halley nhận ra các sao chổi được ghi nhận năm 1531, 1607 và 1682 là cùng một thiên thể, và dự đoán nó trở lại vào năm 1758. Halley mất năm 1742, không kịp thấy, nhưng sao chổi xuất hiện đúng như dự đoán và được đặt theo tên ông. Năm 1986, tàu Giotto của châu Âu bay sát nhân sao chổi Halley và chụp được ảnh nhân lần đầu tiên. Chu kỳ dao động nhẹ vì lực hút của các hành tinh lớn.

Vành đai tiểu hành tinh và vùng xa hơn

Câu 8. Vành đai tiểu hành tinh nằm ở đâu, và có dày đặc như trong phim không?

Đáp án: Giữa quỹ đạo sao Hỏa và sao Mộc; trên thực tế rất thưa thớt.

Vành đai có rất nhiều thiên thể, nhưng trải trên một vùng không gian khổng lồ, nên khoảng cách trung bình giữa hai tiểu hành tinh lớn lên tới hàng trăm nghìn hoặc hàng triệu kilômét. Các tàu thăm dò bay qua vành đai đều không cần né tránh. Tổng khối lượng của cả vành đai cũng nhỏ, chỉ vài phần trăm khối lượng Mặt Trăng. Lực hút của sao Mộc được cho là đã ngăn vật chất ở đây kết lại thành một hành tinh.

Câu 9. Thiên thể lớn nhất trong vành đai tiểu hành tinh là gì?

Đáp án: Ceres, được phát hiện năm 1801, nay được xếp là hành tinh lùn.

Giuseppe Piazzi phát hiện Ceres ngày đầu năm 1801. Lúc đầu nó được coi là hành tinh, rồi là tiểu hành tinh khi người ta tìm ra nhiều thiên thể tương tự, và từ năm 2006 được xếp vào nhóm hành tinh lùn cùng Diêm Vương tinh. Ceres đủ lớn để có dạng gần cầu, đường kính khoảng 940 km, và một mình chiếm một phần đáng kể khối lượng của cả vành đai, các ước tính từ khoảng một phần tư đến một phần ba. Tàu Dawn đã bay quanh Ceres từ năm 2015 và chụp được những vệt sáng do muối trên bề mặt.

Câu 10. Vành đai Kuiper và đám mây Oort khác nhau thế nào?

Đáp án: Vành đai Kuiper là vùng thiên thể băng đã quan sát được, ngay ngoài quỹ đạo sao Hải Vương; đám mây Oort là lớp vỏ băng giả định ở rất xa, chưa quan sát trực tiếp.

Diêm Vương tinh là một trong những thiên thể lớn nhất của vành đai Kuiper, nơi nhiều sao chổi chu kỳ ngắn được cho là xuất phát. Đám mây Oort được đề xuất để giải thích các sao chổi chu kỳ rất dài đến từ mọi hướng; nó có thể trải ra tới hàng chục nghìn đơn vị thiên văn. Vì các thiên thể ở đó quá nhỏ và quá xa, chưa ai nhìn thấy trực tiếp đám mây Oort, nên đây vẫn là mô hình được nhiều bằng chứng gián tiếp ủng hộ chứ chưa phải quan sát.

Những va chạm trong lịch sử Trái Đất

Câu 11. Sự tuyệt chủng của khủng long được nhiều nhà khoa học gắn với sự kiện nào?

Đáp án: Một tiểu hành tinh hoặc sao chổi lớn va vào khu vực bán đảo Yucatán (Mexico) khoảng 66 triệu năm trước, để lại hố Chicxulub.

Bằng chứng gồm một lớp đất mỏng giàu nguyên tố iridi, hiếm ở vỏ Trái Đất nhưng phổ biến trong thiên thạch, nằm đúng ranh giới thời gian ấy ở nhiều nơi trên thế giới, và hố va chạm đường kính khoảng 180 km bị chôn vùi dưới đất. Va chạm gây cháy rừng, sóng thần và bụi che ánh sáng nhiều năm. Các đợt phun trào núi lửa khổng lồ ở Ấn Độ cùng thời kỳ cũng được nghiên cứu như yếu tố góp phần; mức độ đóng góp của mỗi bên vẫn còn bàn. Lưu ý chim ngày nay là hậu duệ của một nhánh khủng long sống sót.

Câu 12. Sự kiện Tunguska năm 1908 là gì?

Đáp án: Một vụ nổ trên không do thiên thạch hoặc sao chổi nhỏ ở vùng Siberia (Nga), san phẳng khoảng hai nghìn kilômét vuông rừng.

Sáng ngày 30/6/1908, một vật thể từ không gian nổ tung ở độ cao vài kilômét phía trên vùng sông Tunguska hẻo lánh. Sóng xung kích quật đổ hàng chục triệu cây, xếp toả ra từ tâm vụ nổ. Vì vật thể vỡ tan trên không nên không có hố va chạm lớn, và các nhà khoa học vẫn bàn nó là mảnh đá hay mảnh sao chổi. Vùng này gần như không có người ở, nên thiệt hại về người rất ít so với quy mô vụ nổ.

Từ Chelyabinsk đến phép thử đẩy lệch tiểu hành tinh

Hai câu cuối nói về hiện tại: một lần thiên thạch nổ trên thành phố và lần đầu con người chủ động tác động vào quỹ đạo một tiểu hành tinh.

Câu 13. Vụ thiên thạch nổ trên không ở Chelyabinsk (Nga) năm 2013 gây thương tích chủ yếu do đâu?

Đáp án: Do kính cửa vỡ vì sóng xung kích; khoảng 1.500 người bị thương.

Sáng ngày 15/2/2013, một thiên thạch rộng khoảng gần 20 mét lao vào khí quyển và nổ ở độ cao vài chục kilômét. Nhiều người chạy ra cửa sổ nhìn vệt sáng chói, rồi sóng xung kích tới sau đó ít phút làm vỡ kính hàng nghìn toà nhà. Đây là sự kiện va chạm được ghi hình nhiều nhất trong lịch sử, nhờ camera hành trình trên ô tô, và cho thấy cả vật thể nhỏ cũng có thể gây thiệt hại khi nổ gần khu dân cư.

Câu 14. Năm 2022, tàu DART đã làm được điều gì lần đầu tiên?

Đáp án: Cố ý đâm vào tiểu hành tinh Dimorphos và làm thay đổi đo được quỹ đạo của nó, phép thử phòng vệ hành tinh đầu tiên.

Ngày 26/9/2022, tàu DART lao vào Dimorphos, một tiểu hành tinh nhỏ quay quanh tiểu hành tinh lớn hơn là Didymos; cả cặp không đe doạ Trái Đất. Sau va chạm, chu kỳ quay của Dimorphos quanh Didymos ngắn đi khoảng 32 phút, nhiều hơn mục tiêu ban đầu, một phần nhờ lượng đất đá văng ra tạo thêm lực đẩy. Kết quả cho thấy về nguyên tắc có thể đẩy lệch một tiểu hành tinh nếu phát hiện nó đủ sớm.

Phân biệt nhanh các thiên thể nhỏ

Bảng gom các khái niệm trong bài để bạn không lẫn khi gặp lại trong sách báo.

Tên gọiLà gìVí dụ trong bài
Sao băngVệt sáng khi hạt bụi, mảnh đá cháy trong khí quyểnMưa sao băng Anh Tiên, Song Tử
Thiên thạch, vẫn thạchVật thể nhỏ bay trong không gian và phần rơi xuống đất (cách gọi tiếng Việt chưa thống nhất)Chelyabinsk 2013
Sao chổiKhối băng và bụi, có đầu và đuôi khi đến gần Mặt TrờiHalley, Swift–Tuttle
Tiểu hành tinhKhối đá hoặc kim loại nhỏ quay quanh Mặt TrờiPhaethon, Dimorphos
Hành tinh lùnĐủ lớn để gần tròn nhưng chưa dọn sạch quỹ đạoCeres, Diêm Vương tinh

Ranh giới giữa sao chổi và tiểu hành tinh không tuyệt đối: có những tiểu hành tinh đôi khi nhả bụi như Phaethon, và có sao chổi đã cạn băng trông như tiểu hành tinh. Đó là lý do các nhà thiên văn đôi khi xếp lại một thiên thể sang nhóm khác khi có dữ liệu mới.

Những câu hay trả lời nhầm

“Thiên thạch rơi xuống đất thì nóng rực.” Thường không. Phần ngoài bị nung chảy khi đi qua khí quyển, nhưng thời gian ngắn và lõi bên trong vẫn lạnh như ngoài không gian; nhiều mẫu được nhặt ngay sau khi rơi chỉ hơi ấm hoặc thậm chí lạnh.

“Sao chổi vụt qua bầu trời nhanh như sao băng.” Không. Sao chổi ở rất xa, nhìn từ Trái Đất nó gần như đứng yên trong một đêm, chỉ dịch chuyển chậm qua nhiều ngày. Vệt sáng vụt qua trong một hai giây là sao băng.

“Có tiểu hành tinh sắp đâm vào Trái Đất.” Những tin như vậy thường xuất phát từ xác suất rất thấp được tính khi mới phát hiện, rồi giảm về gần không khi có thêm dữ liệu quỹ đạo. Hiện chưa có tiểu hành tinh lớn nào đã biết có nguy cơ đáng kể va vào Trái Đất trong thế kỷ này; nên kiểm tin từ các cơ quan theo dõi chính thức.

Câu hỏi thường gặp

Nhặt được thiên thạch thì làm sao biết là thật?

Thiên thạch thật thường nặng hơn đá thường cùng cỡ, nhiều mẫu có sắt nên hút nam châm, mặt ngoài có lớp vỏ cháy mỏng màu sẫm. Tuy vậy chỉ phòng thí nghiệm phân tích thành phần mới khẳng định được.

Ngắm mưa sao băng có cần kính thiên văn không?

Không. Mưa sao băng xem bằng mắt thường là tốt nhất, vì sao băng xuất hiện khắp bầu trời mà kính thiên văn chỉ nhìn một vùng hẹp. Bạn chỉ cần chỗ tối, trời quang và kiên nhẫn sau nửa đêm.

Sao chổi có nguy hiểm khi bay ngang Trái Đất không?

Phần lớn sao chổi đi qua ở khoảng cách hàng chục triệu kilômét trở lên và không gây ảnh hưởng gì. Năm 1910, Trái Đất đi qua đuôi sao chổi Halley mà không có hậu quả nào, vì đuôi cực kỳ loãng.

Đã từng thấy sao chổi đâm vào hành tinh khác chưa?

Có. Tháng 7/1994, các mảnh của sao chổi Shoemaker–Levy 9 lần lượt đâm vào sao Mộc, để lại những vết tối lớn hơn cả Trái Đất trên khí quyển sao Mộc. Đây là lần đầu tiên con người quan sát trực tiếp va chạm giữa hai thiên thể trong Hệ Mặt Trời.

Vì sao Mặt Trăng có nhiều hố va chạm còn Trái Đất thì ít?

Trái Đất cũng bị va chạm nhiều như vậy, nhưng mưa gió, sông ngòi, sự sống và chuyển động của các mảng vỏ đã xoá dần dấu vết. Mặt Trăng gần như không có khí quyển và không có các quá trình đó nên hố giữ được hàng tỉ năm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138