Nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng đi vào giữa Mặt Trời và Trái Đất, che khuất Mặt Trời; nguyệt thực xảy ra khi Trái Đất nằm giữa, bóng Trái Đất phủ lên Mặt Trăng. Vì vậy nhật thực chỉ rơi vào ngày trăng non (mùng một âm lịch), còn nguyệt thực chỉ rơi vào đêm trăng tròn (quanh ngày rằm).
Mười ba câu dưới đây giải thích vì sao hiện tượng này không xảy ra hằng tháng, vì sao Mặt Trăng nhỏ lại che vừa khít Mặt Trời, vì sao trăng chuyển màu đỏ đồng, và vì sao một lần nhật thực năm 1919 lại nổi tiếng trong lịch sử vật lý. Phần cuối có các bước xem nhật thực an toàn cho mắt.
Khi nào có nhật thực và nguyệt thực
Câu 1. Nhật thực chỉ có thể xảy ra vào ngày nào trong tháng âm lịch?
Đáp án: Quanh ngày mùng một, lúc trăng non.
Chỉ lúc trăng non, Mặt Trăng mới nằm cùng phía với Mặt Trời khi nhìn từ Trái Đất, nên mới có thể che Mặt Trời. Âm lịch đặt ngày mùng một vào ngày sóc, tức ngày trăng non theo tính toán thiên văn, nên mọi lần nhật thực đều rơi vào khoảng ngày đầu tháng âm lịch. Đây là cách kiểm nhanh một tin đồn: tin báo nhật thực vào ngày rằm thì chắc chắn sai.
Câu 2. Nguyệt thực chỉ có thể xảy ra vào đêm nào?
Đáp án: Đêm trăng tròn, quanh ngày rằm.
Lúc trăng tròn, Mặt Trăng ở phía đối diện Mặt Trời qua Trái Đất, và chỉ khi đó nó mới có thể đi vào bóng của Trái Đất. Nguyệt thực có ba kiểu: toàn phần khi Mặt Trăng chìm hẳn trong vùng bóng tối, một phần khi chỉ một phần chìm vào, và nửa tối khi Mặt Trăng chỉ đi qua vùng bóng mờ bên ngoài, lúc đó trăng tối đi rất ít, nhiều người không nhận ra.
Câu 3. Vì sao không phải tháng nào cũng có nhật thực và nguyệt thực?
Đáp án: Vì quỹ đạo Mặt Trăng nghiêng khoảng 5 độ so với mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất.
Phần lớn các tháng, lúc trăng non hay trăng tròn, Mặt Trăng đi hơi cao hoặc hơi thấp hơn đường thẳng nối Trái Đất với Mặt Trời, nên bóng không chạm vào nhau. Chỉ khi trăng non hoặc trăng tròn rơi gần hai giao điểm của hai mặt phẳng quỹ đạo thì mới có thực. Những khoảng thời gian thuận lợi đó, gọi là mùa thực, lặp lại khoảng sáu tháng một lần.
Một sự trùng hợp kích thước hiếm có
Câu 4. Mặt Trăng nhỏ hơn Mặt Trời rất nhiều, vậy vì sao có thể che vừa khít?
Đáp án: Vì Mặt Trời lớn gấp khoảng 400 lần Mặt Trăng nhưng cũng ở xa gấp khoảng 400 lần.
Hai tỉ lệ gần bằng nhau nên khi nhìn từ Trái Đất, hai đĩa có kích thước biểu kiến xấp xỉ nhau, chừng nửa độ. Nhờ trùng hợp này, trong nhật thực toàn phần Mặt Trăng che vừa đủ đĩa sáng để lộ ra vành nhật hoa mờ ảo bao quanh. Vì Mặt Trăng đang lùi xa dần, trong tương lai rất xa nó sẽ không còn che kín Mặt Trời được nữa và nhật thực toàn phần sẽ không còn.
Câu 5. Nhật thực hình khuyên là gì?
Đáp án: Là khi Mặt Trăng che vào giữa Mặt Trời nhưng nhỏ hơn đĩa Mặt Trời, để lộ một vòng sáng bao quanh.
Quỹ đạo Mặt Trăng là hình elip, nên có lúc nó ở xa Trái Đất hơn và trông nhỏ hơn đĩa Mặt Trời. Khi nhật thực rơi vào lúc đó, Mặt Trăng không che kín được, để lại vòng “nhẫn lửa”. Trời không tối hẳn như nhật thực toàn phần và vành nhật hoa không hiện ra. Hiếm hơn nữa là nhật thực lai, trên một phần đường đi là hình khuyên, phần khác là toàn phần.
Bao nhiêu lần và kéo dài bao lâu
Câu 6. Mỗi năm có ít nhất bao nhiêu lần nhật thực xảy ra ở đâu đó trên Trái Đất?
Đáp án: Ít nhất hai lần.
Mỗi năm có ít nhất hai mùa thực, và mỗi mùa thực bảo đảm có ít nhất một lần nhật thực, dù có thể chỉ là nhật thực một phần ở vùng cực. Tổng số nhật thực và nguyệt thực trong một năm dao động từ bốn đến bảy lần. Nhật thực không hiếm với cả hành tinh; nó hiếm với một địa điểm cụ thể, vì vùng thấy nhật thực toàn phần rất hẹp.
Câu 7. Pha toàn phần của nhật thực kéo dài lâu nhất khoảng bao lâu?
Đáp án: Khoảng 7 phút rưỡi.
Giới hạn này đạt được khi Mặt Trăng ở gần Trái Đất nhất, Trái Đất ở xa Mặt Trời nhất và người quan sát ở gần xích đạo; phần lớn các lần nhật thực toàn phần chỉ kéo dài vài phút. Ngược lại, nguyệt thực toàn phần kéo dài lâu hơn nhiều, có thể tới khoảng một giờ bốn mươi phút, vì bóng Trái Đất rộng hơn Mặt Trăng nhiều lần.
Trăng máu và phạm vi nhìn thấy
Hai câu này giải thích vì sao nhiều người đã thấy nguyệt thực nhưng ít ai từng thấy nhật thực toàn phần.
Câu 8. Vì sao trong nguyệt thực toàn phần Mặt Trăng có màu đỏ đồng (thường gọi là trăng máu)?
Đáp án: Vì ánh sáng Mặt Trời đi xuyên qua khí quyển Trái Đất bị lọc bớt màu xanh và bẻ cong vào vùng bóng.
Khí quyển tán xạ mạnh ánh sáng xanh lam, để ánh sáng đỏ đi tiếp và bị khúc xạ bẻ vào phía sau Trái Đất. Có thể hình dung Mặt Trăng lúc đó được chiếu bởi ánh bình minh và hoàng hôn của cả Trái Đất cùng lúc. Màu sắc mỗi lần mỗi khác: khí quyển nhiều bụi, ví dụ sau một vụ phun trào núi lửa lớn, làm trăng tối và sẫm hơn.
Câu 9. Vì sao nguyệt thực xem được từ cả nửa Trái Đất, còn nhật thực toàn phần chỉ thấy trên một dải hẹp?
Đáp án: Vì nguyệt thực là Mặt Trăng tối đi thật, còn nhật thực là bóng nhỏ của Mặt Trăng quét qua mặt đất.
Khi Mặt Trăng chìm vào bóng Trái Đất, bất cứ ai đang ở phía ban đêm và thấy trăng đều thấy nó tối đi. Còn bóng tối của Mặt Trăng khi chạm tới Trái Đất chỉ rộng tối đa vài trăm kilômét, quét qua thành một dải hẹp; ngoài dải đó người ta chỉ thấy nhật thực một phần hoặc không thấy gì. Vì vậy ở một địa điểm cố định, trung bình vài trăm năm mới có một lần nhật thực toàn phần.
Nhật thực trong lịch sử khoa học và ở Việt Nam
Câu 10. Chu kỳ Saros là gì?
Đáp án: Là chu kỳ khoảng 18 năm 11 ngày, sau đó các lần thực lặp lại với hình học gần giống nhau.
Sau một chu kỳ Saros, Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng trở lại vị trí tương đối gần như cũ, nên một lần thực tương tự xảy ra, chỉ dịch về phía tây khoảng một phần ba vòng Trái Đất vì phần lẻ khoảng tám giờ. Các nhà thiên văn Babylon cổ đã nhận ra quy luật lặp lại này từ ghi chép quan sát nhiều thế kỷ, dù chưa biết nguyên nhân hình học của nó.
Câu 11. Lần nhật thực năm 1919 nổi tiếng vì lý do gì?
Đáp án: Đoàn quan sát do Arthur Eddington dẫn đầu đo được ánh sáng sao bị bẻ cong khi đi gần Mặt Trời, ủng hộ thuyết tương đối rộng của Einstein.
Thuyết tương đối rộng dự đoán hấp dẫn làm cong đường đi của ánh sáng với một độ lệch cụ thể, gấp đôi giá trị suy ra từ cơ học Newton. Chỉ trong nhật thực toàn phần mới chụp được các ngôi sao nằm sát mép Mặt Trời. Kết quả công bố cuối năm 1919 đưa Einstein thành nhân vật nổi tiếng toàn cầu. Độ chính xác của lần đo đầu tiên ấy về sau bị bàn lại, nhưng nhiều phép đo hiện đại đã xác nhận dự đoán.
Câu 12. Ở Việt Nam, lần nhật thực toàn phần ngày 24/10/1995 được nhiều người quan sát nhất ở đâu?
Đáp án: Ở Phan Thiết, thuộc tỉnh Bình Thuận cũ (trước 7/2025), nay thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Dải nhật thực toàn phần năm 1995 đi qua phần phía nam của Việt Nam, và Phan Thiết trở thành điểm tập trung của nhiều đoàn quan sát trong và ngoài nước. Đây là một trong những lần nhật thực toàn phần được nhắc đến nhiều nhất ở Việt Nam trong thế kỷ 20. Nếu bạn muốn biết các lần nhật thực sắp tới thấy được ở Việt Nam, nên tra lịch của các đài thiên văn chính thức, vì dải toàn phần thay đổi theo từng lần.
Xem nhật thực sao cho an toàn
Phần này quan trọng nhất của bài, vì tổn thương võng mạc do nhìn Mặt Trời có thể vĩnh viễn và không gây đau lúc xảy ra.
Câu 13. Có được nhìn trực tiếp Mặt Trời bằng mắt thường trong lúc nhật thực một phần không?
Đáp án: Không. Chỉ được nhìn qua kính lọc chuyên dụng đạt chuẩn hoặc xem gián tiếp.
Dù Mặt Trời bị che phần lớn, phần còn lại vẫn đủ mạnh để làm tổn thương võng mạc, và vì võng mạc không có thụ thể đau nên người xem không thấy khó chịu ngay. Kính râm, phim chụp X-quang, kính hàn không đúng cấp đều không an toàn. Nguyệt thực thì khác: bạn có thể ngắm bằng mắt thường hoặc ống nhòm thoải mái, vì đó chỉ là ánh trăng.
Các bước dưới đây áp dụng cho mọi lần nhật thực, kể cả khi chỉ là nhật thực một phần.
Các bước chuẩn bị khi đi xem nhật thực
Chuẩn bị từ trước vài ngày giúp bạn không phải xoay xở vào phút chót, lúc rất dễ dùng tạm thứ không an toàn.
- Tra giờ bắt đầu, cực đại và kết thúc của lần nhật thực tại đúng nơi bạn đứng từ nguồn thiên văn chính thức, vì thời điểm khác nhau theo địa phương.
- Mua kính xem nhật thực ghi rõ đạt tiêu chuẩn ISO 12312-2, kiểm tra kính không xước, không thủng trước khi dùng.
- Nếu không có kính, làm hộp chiếu lỗ kim: đục một lỗ nhỏ trên tấm bìa, để ánh nắng đi qua và chiếu lên tờ giấy trắng phía sau, quay lưng về Mặt Trời mà xem ảnh chiếu.
- Tuyệt đối không nhìn qua ống nhòm, kính thiên văn hay ống kính máy ảnh không gắn kính lọc chuyên dụng ở phía trước ống, vì chúng tập trung ánh sáng lên mắt.
- Với trẻ nhỏ, người lớn đeo kính cho trẻ, đứng cạnh và giới hạn thời gian nhìn; giải thích trước vì sao không được bỏ kính ra.
- Chỉ khi đang ở trong dải toàn phần và Mặt Trời đã bị che kín hoàn toàn mới có thể bỏ kính trong vài phút ấy; ngay khi tia sáng đầu tiên ló lại phải đeo kính vào.
Dân gian có cách gọi “gấu ăn trăng” cho nguyệt thực và nhiều phong tục gõ mâm, đánh trống khi trời tối bất thường. Đó là nét văn hoá để tìm hiểu; còn về cơ chế, nhật thực và nguyệt thực đều là bóng của thiên thể này đổ lên thiên thể kia, tính trước được chính xác hàng trăm năm.
Câu hỏi thường gặp
Nhật thực có ảnh hưởng gì đến động vật không?
Trong nhật thực toàn phần, trời tối và nhiệt độ hạ nhanh, nhiều loài chim ngừng hót hoặc về tổ, một số côn trùng kêu như lúc chạng vạng. Các quan sát này phản ánh phản ứng với ánh sáng và nhiệt, không phải điều gì bí ẩn.
Có thể dự đoán nhật thực trước bao lâu?
Rất lâu. Nhờ hiểu rõ quỹ đạo Mặt Trăng và Trái Đất, các nhà thiên văn tính được thời điểm và đường đi của nhật thực hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm trước và sau, với sai số nhỏ.
Chụp nhật thực bằng điện thoại có hại máy không?
Chụp nhanh nhật thực một phần bằng điện thoại thường không làm hỏng máy, nhưng hướng ống kính lâu về Mặt Trời có thể ảnh hưởng cảm biến. Nên đặt một miếng kính lọc chuyên dụng trước ống kính, và đừng nhìn Mặt Trời qua màn hình kính ngắm quang học.
Trên Mặt Trăng có thấy được nhật thực không?
Khi Trái Đất có nguyệt thực, một người đứng trên Mặt Trăng sẽ thấy Trái Đất che khuất Mặt Trời, tức một lần nhật thực nhìn từ Mặt Trăng, với vành sáng đỏ của khí quyển Trái Đất bao quanh.
Sao lại có lần nhật thực chỉ thấy ở vùng cực?
Khi Mặt Trăng chỉ chạm mép vùng thẳng hàng, bóng của nó lướt qua gần cực Bắc hoặc cực Nam Trái Đất, nên chỉ những nơi vĩ độ cao thấy được một phần Mặt Trời bị che, còn phần lớn thế giới không thấy gì.