Nhạc cụ dân tộc Việt Nam thường được chia thành bốn nhóm theo cách phát ra âm thanh: dây gảy, dây kéo, hơi và gõ. Đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt thuộc nhóm dây gảy; đàn nhị thuộc dây kéo; sáo, khèn thuộc nhóm hơi; trống, cồng chiêng, đàn đá, t’rưng thuộc nhóm gõ. Bộ 15 câu hỏi dưới đây đi qua những nhạc cụ quen thuộc nhất, mỗi câu kèm đáp án và giải thích về cấu tạo, cách chơi, vùng văn hoá.
Có một ngoại lệ thú vị không nằm gọn trong bốn nhóm: đàn k’lông pút của Tây Nguyên, phát ra âm thanh mà người chơi không hề chạm vào nhạc cụ. Câu hỏi về nó nằm ở phần nhạc cụ Tây Nguyên. Cuối bài có bảng phân loại và mục những câu hay bị nhầm. Bạn không cần biết chơi nhạc cụ nào để đọc bài này; các câu hỏi chỉ xoay quanh những điều bất kỳ ai từng nghe một buổi diễn nhạc dân tộc cũng có thể tò mò: vì sao một dây đàn lại hát được, vì sao có nhạc cụ làm bằng đá, và vì sao cùng là ống nứa mà có loại gõ, có loại vỗ tay.
Đàn bầu và đàn tranh
Câu 1. Đàn bầu có bao nhiêu dây? Đáp án: một dây. Dù chỉ có một dây, đàn bầu chơi được nhiều cao độ nhờ hai kỹ thuật. Thứ nhất là âm bồi: người chơi đặt nhẹ cạnh bàn tay lên các điểm chia đoạn dây trong lúc gảy, tạo ra âm cao trong và ngân. Thứ hai là uốn cần đàn (còn gọi là vòi) để làm dây căng hoặc chùng, khiến tiếng đàn luyến lên xuống như giọng người hát. Đàn bầu ngày nay thường gắn bộ cảm ứng để nối loa, vì tiếng âm bồi vốn rất nhỏ.
Câu 2. Vì sao đàn bầu có tên như vậy? Đáp án: vì ngày xưa phần cộng hưởng gắn ở gốc cần đàn làm bằng nửa quả bầu khô. Quả bầu khuếch đại tiếng rung truyền từ dây qua cần. Đàn bầu còn có tên chữ Hán là độc huyền cầm, nghĩa là đàn một dây. Đây là nhạc cụ được nhiều người xem như biểu tượng âm nhạc Việt, vì cách luyến láy của nó rất gần với ngữ điệu tiếng Việt có thanh điệu.
Câu 3. Đàn tranh truyền thống có bao nhiêu dây, và bộ phận nào dùng để chỉnh cao độ? Đáp án: truyền thống có 16 dây; chỉnh cao độ bằng các con nhạn. Con nhạn là miếng kê hình chữ nhân đặt dưới mỗi dây, xê dịch để dây dài hoặc ngắn lại. Ngày nay có nhiều loại đàn tranh 17, 19, 21, 22 dây để mở rộng âm vực. Người chơi gảy bằng móng đeo ở tay phải, tay trái nhấn dây bên kia con nhạn để tạo tiếng rung, tiếng luyến.
Đàn nguyệt, đàn đáy, đàn nhị, đàn tỳ bà
Câu 4. Đàn nguyệt được đặt tên theo đặc điểm nào? Đáp án: hộp cộng hưởng tròn như mặt trăng. Đàn có hai dây, cần dài, phím gắn cao nên người chơi có thể nhấn sâu tạo tiếng luyến. Ở Nam Bộ, đàn nguyệt được gọi là đàn kìm và giữ vai trò quan trọng trong đờn ca tài tử, cải lương; ở Bắc Bộ, nó là nhạc cụ chính trong hát chầu văn.
Câu 5. Đàn đáy dùng để đệm cho loại hình nghệ thuật nào, và vì sao gọi là “đáy”? Đáp án: đệm cho ca trù; tên gọi được giải thích là vì hộp đàn không có mặt đáy. Đàn có ba dây, cần rất dài, hộp cộng hưởng hình thang và để trống mặt sau. Trong một buổi ca trù, đào nương hát và gõ phách, kép đàn chơi đàn đáy, còn người nghe sành điệu đánh trống chầu để khen hoặc chê. Ba vai trò này làm nên khung cơ bản của ca trù.
Câu 6. Đàn nhị phát ra âm thanh bằng cách nào? Đáp án: kéo bằng cây vĩ có lông đuôi ngựa kẹp giữa hai dây. Vì vĩ luồn giữa hai dây, người chơi đẩy ra để kéo một dây và kéo vào để kéo dây kia. Tay trái không bấm vào phím mà ấn dây trên không để thay đổi cao độ, nên tiếng nhị có thể trượt mềm như giọng hát. Đàn nhị có mặt trong chèo, cải lương, nhạc lễ, nhạc chầu văn.
Câu 7. Đàn tỳ bà có hình dáng gì? Đáp án: hình quả lê bổ đôi, có bốn dây. Đàn tỳ bà là nhạc cụ có lịch sử lâu đời ở nhiều nước châu Á, ở Việt Nam có mặt trong nhã nhạc cung đình và ca Huế. Mặt đàn bằng gỗ ngô đồng, phím cao, người chơi gảy bằng móng hoặc miếng gảy. Tiếng đàn sáng, có thể chơi nhanh, dồn dập.
Nhạc cụ của Tây Nguyên
Câu 8. Đàn đá được phát hiện lần đầu năm nào, ở đâu? Đáp án: năm 1949, ở Tây Nguyên, do nhà dân tộc học người Pháp Georges Condominas giới thiệu. Bộ đàn đá đầu tiên gồm những thanh đá được ghè đẽo, gõ vào phát ra cao độ khác nhau; hiện bộ này ở Paris. Từ đó tới nay đã có thêm nhiều bộ đàn đá được tìm thấy ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Đàn đá được xem là một trong những nhạc cụ cổ xưa nhất của người Việt Nam.
Câu 9. Đàn t’rưng làm từ vật liệu gì? Đáp án: các ống tre, nứa dài ngắn khác nhau. Mỗi ống được vát một đầu và khoét miệng để cho một cao độ riêng; ống càng ngắn tiếng càng cao. Các ống được kết lại thành dàn, treo nghiêng, người chơi gõ bằng dùi tre. T’rưng gắn với người Gia Rai, Ba Na ở Tây Nguyên, tiếng đàn trong và vang như suối.
Câu 10. Vì sao đàn k’lông pút được gọi là “nhạc cụ không chạm”? Đáp án: vì người chơi vỗ hai bàn tay trước miệng ống để đẩy luồng hơi vào ống, tay không chạm vào ống. Đàn gồm nhiều ống nứa dài ngắn khác nhau xếp nằm ngang. Luồng không khí bị nén khi vỗ tay đi vào ống và làm cột khí trong ống rung, phát ra âm trầm ấm. Đây là nhạc cụ của người Xơ Đăng và một số dân tộc Tây Nguyên, thường do các cô gái chơi.
Câu 11. Cồng và chiêng khác nhau ở đâu? Đáp án: cồng có núm nhô lên ở giữa, chiêng có mặt phẳng. Cả hai đều đúc bằng hợp kim đồng. Trong một dàn cồng chiêng Tây Nguyên, mỗi người cầm một chiếc, mỗi chiếc giữ một âm, và giai điệu chỉ hiện ra khi cả dàn cùng chơi theo vòng. Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm 2005.
Nhạc cụ hơi và nhạc cụ giữ nhịp
Câu 12. Khèn của người H’Mông có điểm gì đặc biệt khi biểu diễn? Đáp án: người thổi khèn vừa thổi vừa múa. Khèn gồm sáu ống trúc cắm vào bầu gỗ, mỗi ống có lưỡi gà bằng đồng mỏng rung khi thổi hoặc hút hơi. Người thổi có thể nhào lộn, xoay người mà tiếng khèn không ngắt. Tiếng khèn gắn với lễ hội, nghi lễ và cả việc tỏ tình của người H’Mông vùng núi phía Bắc.
Câu 13. Sáo và tiêu khác nhau thế nào? Đáp án: sáo thổi ngang, tiêu thổi dọc. Sáo trúc có lỗ thổi ở bên hông, người chơi đặt ngang môi; tiêu có lỗ thổi ở đầu ống, cầm thẳng trước mặt. Tiếng tiêu thường trầm và mờ hơn tiếng sáo. Cả hai đều được làm từ ống trúc hoặc nứa có khoét lỗ bấm.
Câu 14. Song lang dùng để làm gì? Đáp án: giữ nhịp trong đờn ca tài tử và cải lương. Song lang là khối gỗ nhỏ khoét rỗng, có một quả gõ gắn vào thanh tre hoặc lò xo; người chơi đạp bằng chân để tạo tiếng “cốc” đánh dấu nhịp mạnh. Thành ngữ “xuống song lang” trong cải lương chỉ lúc người hát vào nhịp chuẩn.
Câu 15. Đàn tính gắn với loại hình hát nào? Đáp án: hát Then của người Tày, Nùng, Thái. Đàn tính, còn gọi là tính tẩu, có bầu cộng hưởng làm từ quả bầu khô, cần dài, thường hai hoặc ba dây. Người hát Then vừa hát vừa đàn, có khi kèm chùm xóc nhạc để giữ nhịp. Thực hành Then được UNESCO ghi danh năm 2019.
Bảng phân loại các nhạc cụ trong bài
Bảng xếp 15 nhạc cụ theo cách phát âm, kèm vùng văn hoá chính, để bạn nhớ theo nhóm.
| Nhóm | Nhạc cụ | Vùng hoặc loại hình gắn bó |
|---|---|---|
| Dây gảy | đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt, đàn đáy, đàn tỳ bà, đàn tính | cả nước; ca trù; chầu văn; nhã nhạc; Then |
| Dây kéo | đàn nhị | chèo, cải lương, nhạc lễ |
| Hơi | sáo, tiêu, khèn H’Mông, k’lông pút (hơi do vỗ tay) | cả nước; vùng núi phía Bắc; Tây Nguyên |
| Gõ | đàn đá, t’rưng, cồng chiêng, phách, song lang, trống chầu | Tây Nguyên; ca trù; đờn ca tài tử |
K’lông pút được xếp vào nhóm hơi vì âm thanh phát ra từ cột khí rung trong ống, dù người chơi không thổi bằng miệng. Đây là ví dụ cho thấy cách phân loại nhạc cụ dựa vào thứ gì rung để phát ra tiếng, chứ không dựa vào động tác của người chơi.
Những câu hay trả lời nhầm
Các nhầm lẫn thường gặp khi trả lời về nhạc cụ dân tộc:
- “Đàn bầu chỉ chơi được một nốt vì có một dây.” Nhờ âm bồi và uốn cần, đàn bầu chơi được trọn giai điệu với âm vực khá rộng.
- “Cồng và chiêng là một.” Cồng có núm, chiêng phẳng mặt; cách đánh và âm sắc cũng khác.
- “Đàn nguyệt và đàn tỳ bà giống nhau.” Đàn nguyệt hộp tròn, hai dây; tỳ bà hình quả lê, bốn dây.
- “Đàn đáy có đáy.” Ngược lại, tên gọi thường được giải thích là do hộp đàn để trống mặt sau.
- “Sáo và tiêu là một, chỉ khác tên gọi theo vùng.” Sáo thổi ngang, tiêu thổi dọc; vị trí lỗ thổi khác nhau nên âm sắc cũng khác.
Một cách nhớ nhanh: hỏi “thứ gì rung?”. Dây rung là đàn dây, cột khí rung là nhạc cụ hơi, thân nhạc cụ rung là nhạc cụ gõ. Áp câu hỏi này vào bất kỳ nhạc cụ lạ nào, bạn sẽ xếp được nó vào đúng nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc cụ nào hay được chọn làm biểu tượng âm nhạc Việt Nam?
Đàn bầu thường được chọn vì là nhạc cụ một dây hiếm gặp ở các nước khác và có tiếng luyến gần với giọng nói tiếng Việt. Tuy vậy, mỗi vùng có nhạc cụ biểu tượng riêng, như cồng chiêng ở Tây Nguyên, khèn ở vùng núi phía Bắc, đàn kìm ở Nam Bộ.
Học đàn tranh có khó không?
Bước đầu khá dễ vì dây đã được chỉnh sẵn theo thang âm ngũ cung, gảy dây nào cũng ra âm hài hoà. Phần khó là các kỹ thuật nhấn, rung, vuốt bằng tay trái để tạo hơi nhạc riêng của từng vùng. Nhiều trung tâm dạy nhạc dân tộc có lớp cho người lớn.
Thang âm ngũ cung là gì?
Ngũ cung là thang âm gồm năm bậc, phổ biến trong âm nhạc truyền thống nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Năm bậc thường được gọi là hò, xự, xang, xê, cống. Mỗi vùng miền có cách nhấn, luyến và hệ điệu riêng, nên cùng ngũ cung nhưng âm hưởng Bắc, Trung, Nam rất khác nhau.
Có phải dàn cồng chiêng nào cũng chơi cùng một bài?
Không. Mỗi dân tộc, thậm chí mỗi làng có cách lên âm cho bộ chiêng và những bài chiêng riêng, gắn với từng nghi lễ trong năm như mừng lúa mới, bỏ mả, cầu mưa. Bộ chiêng của làng này mang sang làng khác thường phải chỉnh lại âm.
Vì sao đàn bầu hiện đại thường cắm điện?
Tiếng âm bồi của đàn bầu mộc rất nhỏ, chỉ nghe rõ trong phòng yên tĩnh. Bộ cảm ứng gắn dưới dây và nối với loa giúp tiếng đàn đủ lớn để biểu diễn trên sân khấu, hoà cùng dàn nhạc. Người chơi vẫn dùng kỹ thuật âm bồi và uốn cần như đàn truyền thống.