TongQuat.comTổng Quát
Thiên văn và vũ trụ

Mặt Trăng và thuỷ triều: 14 câu hỏi có đáp án và lời giải thích

14 câu hỏi về Mặt Trăng và thuỷ triều: vì sao luôn thấy một mặt, tháng âm lịch 29 hay 30 ngày, triều cường, triều kém và nơi có nhật triều điển hình ở Việt Nam.

Wooden fishing boats resting on wet mud flats at low tide in Ca Mau province, villagers seen from behind gathering clams, a pale daytime moon above

Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên duy nhất của Trái Đất, cách trung bình khoảng 384.400 km, và lực hấp dẫn của nó là nguyên nhân chính sinh ra thuỷ triều. Mặt Trăng luôn quay một mặt về phía Trái Đất, đi hết một chu kỳ pha trong khoảng 29,5 ngày, nên tháng âm lịch có 29 hoặc 30 ngày.

Bộ 14 câu dưới đây bắt đầu từ kích thước và chuyển động của Mặt Trăng, rồi đi sang thuỷ triều, kể cả kiểu triều đặc biệt ở vùng biển phía bắc Việt Nam. Mỗi câu có đáp án và giải thích vì sao. Nếu bạn sống ven biển hay đi câu, phần thuỷ triều sẽ giải thích được những điều bạn đã quan sát nhiều năm.

Kích thước và sức hút của Mặt Trăng

Câu 1. Mặt Trăng cách Trái Đất trung bình bao xa?

Đáp án: Khoảng 384.400 km.

Quỹ đạo Mặt Trăng là hình elip nên khoảng cách dao động, gần nhất khoảng 363.000 km và xa nhất khoảng 405.000 km. Quãng đường trung bình ấy dài chừng 30 lần đường kính Trái Đất, nghĩa là có thể xếp vừa tất cả các hành tinh khác vào khoảng trống giữa Trái Đất và Mặt Trăng. Ánh sáng đi quãng này mất hơn một giây một chút.

Câu 2. Đường kính Mặt Trăng bằng khoảng bao nhiêu phần đường kính Trái Đất?

Đáp án: Khoảng một phần tư.

Đường kính Mặt Trăng khoảng 3.474 km, bằng chừng 27% đường kính Trái Đất. Tỉ lệ này rất lớn nếu so với các cặp hành tinh – vệ tinh khác, chỉ đứng sau cặp Diêm Vương tinh – Charon, nên có nhà thiên văn coi Trái Đất – Mặt Trăng gần như một hệ “hành tinh đôi”. Mặt Trăng là vệ tinh lớn thứ năm trong Hệ Mặt Trời.

Câu 3. Một người nặng 60 kg trên Trái Đất sẽ cảm thấy mình nặng thế nào trên Mặt Trăng?

Đáp án: Nhẹ đi còn khoảng một phần sáu, như chỉ chừng 10 kg.

Gia tốc trọng trường trên Mặt Trăng khoảng 1,62 mét trên giây bình phương, xấp xỉ một phần sáu của Trái Đất. Khối lượng cơ thể không đổi, chỉ trọng lượng, tức lực hút, nhỏ đi. Vì thế các nhà du hành Apollo di chuyển bằng những bước nhảy dài, và bộ đồ du hành nặng vẫn mang được trên lưng.

Vì sao ta chỉ thấy một mặt của Mặt Trăng

Hai câu này đi cùng nhau, và câu thứ hai sửa một tên gọi gây hiểu nhầm rất phổ biến.

Câu 4. Vì sao từ Trái Đất ta luôn thấy cùng một mặt của Mặt Trăng?

Đáp án: Vì Mặt Trăng tự quay một vòng đúng bằng thời gian nó đi một vòng quanh Trái Đất (hiện tượng khoá thuỷ triều).

Thời sơ khai Mặt Trăng tự quay nhanh hơn. Lực thuỷ triều của Trái Đất làm Mặt Trăng hơi phình theo hướng Trái Đất, và lực kéo trên chỗ phình ấy hãm dần chuyển động quay cho tới khi chu kỳ tự quay bằng chu kỳ quỹ đạo. Nhiều vệ tinh lớn khác trong Hệ Mặt Trời cũng bị khoá như vậy với hành tinh của chúng. Nhờ dao động nhẹ của quỹ đạo, từ Trái Đất thực tế ta thấy được khoảng 59% bề mặt Mặt Trăng theo thời gian.

Câu 5. Mặt khuất của Mặt Trăng có phải lúc nào cũng tối không?

Đáp án: Không. Mặt khuất nhận ánh sáng Mặt Trời như mặt gần, chỉ là không bao giờ quay về phía Trái Đất.

Khi ta thấy trăng non, tức gần như không thấy trăng, thì mặt khuất đang được chiếu sáng gần trọn. Cái tên “mặt tối” trong một số sách là cách gọi theo nghĩa “chưa ai thấy”, không phải nghĩa đen. Con người lần đầu thấy mặt khuất qua ảnh của tàu Luna 3 của Liên Xô năm 1959, và tàu Hằng Nga 4 của Trung Quốc là tàu đầu tiên hạ cánh nhẹ xuống mặt khuất, vào tháng 1 năm 2019.

Tháng âm lịch và các pha trăng

Câu 6. Vì sao tháng âm lịch có 29 hoặc 30 ngày, trong khi Mặt Trăng quay quanh Trái Đất mất khoảng 27,3 ngày?

Đáp án: Vì một chu kỳ pha (từ sóc đến sóc) dài khoảng 29,5 ngày.

Khoảng 27,3 ngày là thời gian Mặt Trăng quay một vòng so với các ngôi sao. Nhưng trong lúc đó Trái Đất cũng đã đi được một đoạn quanh Mặt Trời, nên Mặt Trăng phải đi thêm khoảng hai ngày nữa mới trở lại đúng vị trí thẳng hàng với Mặt Trời như lần trước. Âm lịch tính tháng theo chu kỳ pha này; vì 29,5 không chia hết thành ngày nguyên, các tháng xen kẽ 29 và 30 ngày.

Câu 7. Trăng khuyết là do bóng Trái Đất che bớt Mặt Trăng. Đúng hay sai?

Đáp án: Sai. Pha trăng là do góc nhìn phần được Mặt Trời chiếu sáng.

Lúc nào Mặt Trăng cũng có một nửa được Mặt Trời chiếu sáng. Khi nó đi quanh Trái Đất, ta nhìn phần sáng ấy dưới những góc khác nhau: thấy trọn khi Mặt Trăng ở phía đối diện Mặt Trời (trăng rằm), thấy một nửa khi lệch 90 độ (trăng thượng huyền, hạ huyền), gần như không thấy khi nó nằm cùng phía với Mặt Trời (trăng non). Bóng Trái Đất chỉ đổ lên Mặt Trăng trong nguyệt thực, và việc đó xảy ra vài lần mỗi năm chứ không phải mỗi đêm.

Mặt Trăng từ đâu ra và đang đi đâu

Câu 8. Giả thuyết được nhiều nhà khoa học chấp nhận nhất về nguồn gốc Mặt Trăng là gì?

Đáp án: Giả thuyết va chạm lớn: một thiên thể cỡ sao Hỏa đâm vào Trái Đất thời sơ khai, mảnh vụn văng ra kết lại thành Mặt Trăng.

Giả thuyết này giải thích được vì sao đá Mặt Trăng mang về từ các chuyến Apollo có thành phần đồng vị rất giống đá Trái Đất, và vì sao Mặt Trăng có lõi sắt nhỏ. Thiên thể giả định thường được gọi là Theia. Tuy vậy chi tiết của cú va chạm, như góc đâm, tốc độ, tỉ lệ vật chất của mỗi bên, vẫn đang được tranh luận, nên nói chính xác đây là giả thuyết mạnh nhất hiện nay chứ chưa phải điều đã chứng minh trọn vẹn.

Câu 9. Mặt Trăng đang tiến lại gần hay lùi xa Trái Đất?

Đáp án: Đang lùi xa, khoảng 3,8 cm mỗi năm.

Con số này đo được bằng cách bắn tia laser từ Trái Đất lên những tấm phản xạ mà các chuyến Apollo và xe tự hành Lunokhod để lại trên Mặt Trăng, rồi đo thời gian ánh sáng quay về. Nguyên nhân cũng là lực thuỷ triều: chỗ phình nước và đất trên Trái Đất kéo Mặt Trăng về phía trước, đẩy nó ra quỹ đạo xa hơn, đồng thời làm Trái Đất tự quay chậm đi rất ít.

Thuỷ triều sinh ra như thế nào

Thuỷ triều là phần mà Mặt Trăng chạm vào đời sống người ven biển rõ nhất.

Câu 10. Nguyên nhân chính gây ra thuỷ triều là gì?

Đáp án: Chênh lệch lực hút của Mặt Trăng (và một phần Mặt Trời) lên các phía khác nhau của Trái Đất.

Phía Trái Đất gần Mặt Trăng bị hút mạnh hơn tâm Trái Đất, còn phía xa bị hút yếu hơn. Sự chênh lệch đó kéo giãn lớp nước đại dương thành hai chỗ phình: một hướng về Mặt Trăng, một ở phía ngược lại. Trái Đất tự quay qua hai chỗ phình này nên nhiều nơi có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng mỗi ngày. Lực thuỷ triều của Mặt Trời chỉ bằng chưa tới một nửa của Mặt Trăng, vì Mặt Trời ở quá xa.

Câu 11. Vì sao giờ nước lớn mỗi ngày lại muộn hơn hôm trước khoảng 50 phút?

Đáp án: Vì Mặt Trăng cũng đi tiếp trên quỹ đạo, nên Trái Đất cần khoảng 24 giờ 50 phút mới quay lại đúng hướng Mặt Trăng.

Trong một ngày, Mặt Trăng tiến thêm khoảng 13 độ trên quỹ đạo theo cùng chiều Trái Đất tự quay. Trái Đất phải quay thêm một chút để đuổi kịp, nên “ngày Mặt Trăng” dài khoảng 24 giờ 50 phút. Người làm nghề biển dựa vào quy luật này để ước giờ con nước, và đó cũng là lý do trăng mọc mỗi ngày muộn hơn chừng ấy.

Câu 12. Triều cường và triều kém xảy ra vào những ngày nào trong tháng âm lịch?

Đáp án: Triều cường vào khoảng mùng một và ngày rằm; triều kém vào khoảng ngày thượng huyền và hạ huyền (mùng tám, hăm ba).

Khi Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng gần thẳng hàng, lúc trăng non hoặc trăng tròn, lực thuỷ triều của Mặt Trời cộng thêm vào của Mặt Trăng nên biên độ triều lớn nhất. Khi hai hướng vuông góc nhau, chúng bù trừ một phần nên biên độ nhỏ. Thực tế đỉnh triều cường thường đến chậm một hai ngày sau mốc thiên văn, vì nước biển cần thời gian phản ứng và địa hình bờ biển làm lệch nhịp.

Thuỷ triều ở Việt Nam và một ảo giác quen thuộc

Câu 13. Vùng biển nào của Việt Nam là ví dụ điển hình của chế độ nhật triều đều, mỗi ngày chỉ một lần nước lớn?

Đáp án: Vịnh Bắc Bộ, tiêu biểu là trạm Hòn Dáu ở Hải Phòng.

Ở vịnh Bắc Bộ, hình dạng vịnh và cách sóng triều lan truyền khiến thành phần triều một ngày một lần chiếm ưu thế, nên phần lớn ngày trong tháng chỉ có một lần nước lớn và một lần nước ròng. Hòn Dáu được sách địa lý dùng làm ví dụ kinh điển. Ngược lại, vùng biển Vũng Tàu (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh) có chế độ bán nhật triều không đều, mỗi ngày hai lần nước lớn với độ cao chênh nhau. Điều này cho thấy thuỷ triều không chỉ do thiên văn mà còn do hình dạng biển và bờ.

Câu 14. Vì sao trăng mới mọc ở chân trời trông to hơn lúc lên cao?

Đáp án: Đó là ảo giác của mắt và não, không phải Mặt Trăng to lên.

Đo bằng ảnh chụp, đĩa trăng ở chân trời và trên đỉnh đầu có kích thước gần như bằng nhau; thậm chí khi lên cao nó còn gần người quan sát hơn một chút. Khí quyển không phóng đại Mặt Trăng; nó chỉ làm đĩa trăng hơi dẹt và ngả màu cam. Cách giải thích ảo giác này vẫn còn được các nhà tâm lý học tranh luận, phổ biến nhất là việc não so trăng với nhà cửa, cây cối ở đường chân trời.

Những câu hay trả lời nhầm

“Siêu trăng to gấp đôi trăng thường.” Không. Trăng tròn ở điểm gần nhất chỉ lớn hơn trăng tròn ở điểm xa nhất khoảng 14% về đường kính và sáng hơn khoảng 30%. Mắt thường khó nhận ra nếu không đặt hai ảnh cạnh nhau.

“Mặt Trăng tự phát sáng.” Không. Ánh trăng là ánh sáng Mặt Trời phản chiếu. Bề mặt Mặt Trăng khá tối, chỉ phản xạ khoảng 12% ánh sáng chiếu tới, cỡ màu nhựa đường cũ; nó trông sáng vì nằm trên nền trời đêm đen.

“Mặt Trăng chỉ ảnh hưởng đến nước biển.” Lực thuỷ triều tác động lên cả khí quyển và lớp vỏ Trái Đất, chỉ là ta khó cảm nhận. Còn những lời đồn rằng trăng rằm làm con người thay đổi tâm tính hay sức khoẻ thì đến nay chưa có bằng chứng khoa học vững chắc ủng hộ.

“Dấu chân trên Mặt Trăng bị gió thổi mất.” Mặt Trăng gần như không có khí quyển nên không có gió hay mưa. Dấu chân của các nhà du hành có thể tồn tại rất lâu, chỉ bị bào mòn dần qua hàng triệu năm bởi những hạt bụi vũ trụ rơi xuống.

Câu hỏi thường gặp

Sông cũng có thuỷ triều không?

Các đoạn sông gần cửa biển chịu ảnh hưởng thuỷ triều rõ rệt, nước lên xuống theo con nước ngoài biển. Ở đồng bằng sông Cửu Long, ảnh hưởng triều đi sâu vào trong đất liền, đây là một lý do nước mặn có thể lấn vào sông vào mùa khô.

Hồ nước hay ly nước có thuỷ triều không?

Về lý thuyết lực thuỷ triều tác động lên mọi vật, nhưng với hồ nhỏ hay ly nước, chênh lệch lực quá bé nên mực nước thay đổi không đáng kể. Chỉ những khối nước rất lớn như đại dương hoặc biển lớn mới có thuỷ triều thấy được.

Mặt đất có thuỷ triều không?

Có. Lớp vỏ Trái Đất cũng bị lực thuỷ triều kéo lên xuống, biên độ khoảng vài chục centimét, nhưng vì cả mặt đất quanh bạn cùng nâng hạ nên không cảm nhận được. Các thiết bị đo chính xác phải hiệu chỉnh hiện tượng này.

Có phải Mặt Trăng chỉ xuất hiện vào ban đêm?

Không. Mặt Trăng ở trên bầu trời khoảng nửa thời gian mỗi ngày, và thường thấy được vào ban ngày, nhất là những ngày gần thượng huyền và hạ huyền. Chỉ quanh ngày trăng non là khó thấy, vì nó ở gần Mặt Trời.

Ngày trên Trái Đất có dài ra vì Mặt Trăng không?

Có, nhưng rất chậm. Lực thuỷ triều hãm chuyển động tự quay của Trái Đất, làm ngày dài thêm chừng hai mili giây mỗi thế kỷ. Dấu vết vòng tăng trưởng trên san hô hoá thạch cho thấy khoảng 400 triệu năm trước, một ngày chỉ dài chừng 22 giờ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138