Việt Nam có năm di sản văn hoá thế giới là quần thể kiến trúc: Cố đô Huế (1993), phố cổ Hội An (1999), khu đền tháp Mỹ Sơn (1999), Hoàng thành Thăng Long (2010) và Thành nhà Hồ (2011), cùng Tràng An là di sản hỗn hợp văn hoá và thiên nhiên (2014). Bên cạnh đó là hàng trăm di tích kiến trúc khác như chùa Một Cột, Văn Miếu, đình làng, nhà rông. Bộ 15 câu hỏi dưới đây đi qua những công trình hay được hỏi nhất, mỗi câu có đáp án và lời giải thích.
Năm ghi danh UNESCO trong bài là các mốc đã được công bố chính thức. Tên địa phương dùng theo đơn vị hành chính sau tháng 7/2025, có ghi kèm tên tỉnh cũ ở những chỗ sách vở trước đây hay nhắc, để bạn không bị bối rối khi đối chiếu.
Thăng Long – Hà Nội: chùa, văn miếu, hoàng thành
Câu 1. Chùa Một Cột được xây dưới triều vua nào? Đáp án: vua Lý Thái Tông, năm 1049. Chùa có dáng một bông sen nở trên một cột đá giữa hồ vuông, theo sử cũ gắn với giấc mơ của nhà vua. Công trình đã nhiều lần được tu sửa; năm 1954 chùa bị phá huỷ khi quân Pháp rút khỏi Hà Nội, và năm 1955 được dựng lại theo kiến trúc cũ. Vì vậy cột đá và ngôi chùa bạn thấy hôm nay là bản phục dựng.
Câu 2. Quốc Tử Giám được lập năm nào và có ý nghĩa gì? Đáp án: năm 1076, thời vua Lý Nhân Tông; thường được xem là trường đại học đầu tiên của Việt Nam. Văn Miếu được dựng trước đó năm 1070 thời Lý Thánh Tông. Ban đầu trường dạy con em hoàng tộc và quan lại, về sau mở rộng cho người học giỏi trong cả nước. Khu di tích hiện nay gồm năm lớp không gian nối tiếp nhau từ cổng chính vào trong.
Câu 3. Văn Miếu – Quốc Tử Giám có bao nhiêu tấm bia tiến sĩ còn lại? Đáp án: 82 tấm. Các bia ghi tên người đỗ tiến sĩ các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779, dựng trên lưng rùa đá. Hệ thống bia này đã được UNESCO đưa vào chương trình Ký ức thế giới, tức là di sản tư liệu, không phải di sản kiến trúc. Hình ảnh Khuê Văn Các, gác nhỏ có bốn cửa sổ tròn, là biểu tượng của Hà Nội; gác được dựng thời Nguyễn, đầu thế kỷ 19.
Câu 4. Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh năm nào? Đáp án: năm 2010, đúng dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội. Khu di sản gồm khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu với các lớp nền móng cung điện từ thời Lý, Trần, Lê, cùng các công trình còn lại như Đoan Môn, nền điện Kính Thiên, Hậu Lâu và Cột cờ Hà Nội. Giá trị của nơi này nằm ở việc các lớp kiến trúc của nhiều triều đại chồng lên nhau trên cùng một vị trí.
Kinh thành Huế và những lăng tẩm triều Nguyễn
Câu 5. Kinh thành Huế được bắt đầu xây dưới triều vua nào? Đáp án: vua Gia Long, từ năm 1805. Kinh thành có tường thành bằng gạch với các pháo đài nhô ra theo hình răng cưa, chịu ảnh hưởng lối thành luỹ Vauban của Pháp, nhưng bố cục tổng thể vẫn theo nguyên tắc phương Đông: tựa núi Ngự Bình, nhìn ra sông Hương. Quần thể di tích Cố đô Huế là di sản thế giới đầu tiên của Việt Nam, được ghi danh năm 1993.
Câu 6. Lăng vua nào ở Huế nổi bật với lối kiến trúc kết hợp Đông – Tây và nghệ thuật khảm sành sứ? Đáp án: lăng Khải Định. Lăng xây trong khoảng 1920–1931, dùng nhiều bê tông, sắt thép, ngói nhập, và bên trong cung Thiên Định phủ kín tranh ghép bằng mảnh sành sứ, thuỷ tinh. So với vẻ nên thơ, hoà vào thiên nhiên của lăng Tự Đức hay lăng Minh Mạng, lăng Khải Định trông khác hẳn, nên thường được chọn làm câu hỏi so sánh phong cách.
Miền Trung: phố cổ và đền tháp Chăm
Câu 7. Phố cổ Hội An nay thuộc đơn vị hành chính nào? Đáp án: thành phố Đà Nẵng. Từ tháng 7/2025, tỉnh Quảng Nam hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng, nên Hội An và Mỹ Sơn đều thuộc Đà Nẵng. Phố cổ được UNESCO ghi danh năm 1999, là thương cảng quốc tế sầm uất thế kỷ 16–17, giữ được hàng trăm ngôi nhà gỗ, hội quán và nhà thờ tộc của người Việt, người Hoa, cùng dấu ấn thương nhân Nhật Bản.
Câu 8. Chùa Cầu ở Hội An còn được gọi bằng tên nào? Đáp án: cầu Nhật Bản. Theo truyền thuyết và tư liệu thường dẫn, cầu do cộng đồng thương nhân Nhật xây vào khoảng đầu thế kỷ 17, sau đó người Việt dựng thêm ngôi miếu nhỏ gắn vào thân cầu nên gọi là chùa Cầu. Hai đầu cầu có tượng khỉ và tượng chó. Hình ảnh chùa Cầu được in trên tờ tiền polymer 20.000 đồng.
Câu 9. Khu đền tháp Mỹ Sơn là di sản của nền văn hoá nào? Đáp án: văn hoá Chăm Pa. Các đền tháp gạch được xây và bồi đắp qua nhiều thế kỷ, khoảng từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 13. Gạch được xếp khít, gần như không thấy mạch vữa, và cách kết dính các viên gạch đến nay vẫn được giới nghiên cứu bàn luận. Mỹ Sơn được UNESCO ghi danh cùng năm với Hội An, 1999; nhiều tháp bị hư hại nặng trong chiến tranh.
Từ Thanh Hoá đến Tây Nguyên và Nam Bộ
Câu 10. Thành nhà Hồ được xây năm nào, bằng vật liệu gì? Đáp án: năm 1397, dưới sự chỉ đạo của Hồ Quý Ly, bằng những khối đá lớn. Thành nằm ở tỉnh Thanh Hoá, được xây trong thời gian ngắn, tường thành ghép từ đá xanh đẽo vuông, nhiều khối nặng hàng chục tấn. Cổng thành vòm đá còn đứng vững sau hơn sáu thế kỷ. Thành nhà Hồ được ghi danh di sản thế giới năm 2011, là toà thành đá hiếm hoi còn lại ở Đông Nam Á.
Câu 11. Nhà rông của các dân tộc Tây Nguyên có chức năng gì? Đáp án: là nhà sinh hoạt cộng đồng của cả làng. Đây là nơi hội họp, tiếp khách, xử việc làng, tổ chức lễ hội, và nơi các thanh niên ngủ lại canh làng. Nhà rông của người Ba Na, Xơ Đăng nổi tiếng với mái cao vút hình lưỡi rìu, có khi cao hàng chục mét. Độ cao của mái thể hiện sức mạnh và sự đoàn kết của làng.
Câu 12. Đình làng Bắc Bộ truyền thống vừa là nơi thờ, vừa là nơi làm gì? Đáp án: nơi hội họp, bàn việc chung của làng. Đình thờ Thành hoàng, vị thần bảo hộ của làng, đồng thời là “trụ sở” của làng xã: nơi chia ruộng, xử kiện, mở hội. Đình làng thế kỷ 16–17 nổi tiếng với các mảng chạm gỗ trên đầu dư, cốn, xà, khắc cảnh sinh hoạt đời thường như uống rượu, vật, chèo thuyền.
Kiến trúc thời Pháp thuộc: những công trình hay bị gán sai tác giả
Câu 13. Nhà hát Lớn Hà Nội được xây theo hình mẫu của công trình nào? Đáp án: nhà hát Opéra Garnier ở Paris. Nhà hát Lớn khánh thành năm 1911, theo phong cách kiến trúc Pháp với mặt tiền nhiều cột, ban công và mái vòm. Kích thước nhỏ hơn bản mẫu, và các chi tiết được điều chỉnh cho khí hậu nóng ẩm. Đây là một trong những nơi diễn ra các sự kiện lịch sử quan trọng của Hà Nội đầu thế kỷ 20.
Câu 14. Gạch đỏ của Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn được mang từ đâu tới? Đáp án: từ Marseille, Pháp. Công trình xây trong khoảng 1877–1880, gạch không trát vữa nên giữ màu đỏ tươi qua hơn một thế kỷ. Đây là một trong những công trình kiến trúc tiêu biểu của Thành phố Hồ Chí Minh, nằm ngay cạnh Bưu điện Trung tâm.
Câu 15. Cầu Long Biên và Bưu điện Trung tâm Sài Gòn có phải do Gustave Eiffel thiết kế? Đáp án: không, dù nhiều người tin như vậy. Cầu Long Biên (1899–1902) do công ty Daydé & Pillé của Pháp thiết kế và thi công. Bưu điện Trung tâm Sài Gòn thường được tư liệu ghi là thiết kế của kiến trúc sư Alfred Foulhoux. Tên Eiffel bị gán vì phần khung thép của các công trình này gợi nhớ phong cách tháp Eiffel, và vì công ty Eiffel có tham gia nhiều dự án khác ở Đông Dương.
Bảng tra: di sản văn hoá thế giới của Việt Nam
Bảng dưới liệt kê các di sản thế giới có yếu tố kiến trúc của Việt Nam theo năm ghi danh. Danh sách có thể được bổ sung trong các kỳ họp sau, nên khi cần con số mới nhất bạn hãy tra trang chính thức của UNESCO hoặc Cục Di sản văn hoá.
| Di sản | Loại | Năm ghi danh | Địa phương (sau 7/2025) |
|---|---|---|---|
| Quần thể di tích Cố đô Huế | văn hoá | 1993 | thành phố Huế |
| Phố cổ Hội An | văn hoá | 1999 | thành phố Đà Nẵng |
| Khu đền tháp Mỹ Sơn | văn hoá | 1999 | thành phố Đà Nẵng |
| Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long | văn hoá | 2010 | thành phố Hà Nội |
| Thành nhà Hồ | văn hoá | 2011 | tỉnh Thanh Hoá |
| Quần thể Tràng An | hỗn hợp | 2014 | tỉnh Ninh Bình |
Cần phân biệt ba loại danh hiệu UNESCO: di sản thế giới (công trình, quần thể, cảnh quan), di sản văn hoá phi vật thể (tập quán, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công) và di sản tư liệu thuộc chương trình Ký ức thế giới (mộc bản, bia, châu bản). Bia tiến sĩ ở Văn Miếu thuộc loại thứ ba, nên không có tên trong bảng này.
Những câu hay trả lời nhầm
Năm nhầm lẫn hay gặp khi hỏi về di tích kiến trúc Việt Nam:
- “Văn Miếu là trường đại học đầu tiên.” Văn Miếu (1070) là nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết; trường học là Quốc Tử Giám, lập sau đó năm 1076.
- “Bia tiến sĩ là di sản thế giới.” Bia thuộc chương trình Ký ức thế giới, tức di sản tư liệu, khác với danh hiệu di sản thế giới dành cho công trình.
- “Hội An thuộc tỉnh Quảng Nam.” Đúng với giai đoạn trước 7/2025; hiện nay Hội An thuộc thành phố Đà Nẵng.
- “Chùa Một Cột còn nguyên từ thời Lý.” Công trình hiện tại là bản dựng lại năm 1955.
- “Kinh thành Huế xây hoàn toàn theo kiểu Pháp.” Chỉ hệ thống pháo đài chịu ảnh hưởng Vauban; bố cục, hướng, cách đặt cung điện theo quan niệm phương Đông.
Phần lớn các nhầm lẫn này xuất phát từ việc gộp hai thứ khác nhau làm một: nơi thờ và nơi học, di sản tư liệu và di sản công trình, địa giới cũ và địa giới mới. Tách bạch từng cặp là cách nhanh nhất để trả lời đúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Tràng An là di sản hỗn hợp?
Tràng An được ghi nhận cả giá trị thiên nhiên, như địa hình núi đá vôi và hang động, lẫn giá trị văn hoá, như dấu tích người tiền sử trong hang và khu di tích cố đô Hoa Lư. Di sản hỗn hợp phải đáp ứng đồng thời tiêu chí của cả hai loại, nên trên thế giới khá hiếm.
Chùa Một Cột hiện nay có còn là công trình thời Lý không?
Không. Chùa đã nhiều lần trùng tu qua các triều đại, bị phá năm 1954 và được dựng lại năm 1955. Công trình hiện nay giữ hình dáng theo mô tả và kiến trúc cũ, nhưng vật liệu là của lần phục dựng giữa thế kỷ 20.
Kinh thành Huế khác Đại Nội như thế nào?
Kinh thành là vòng thành ngoài cùng bao quanh cả khu vực hành chính của triều Nguyễn. Bên trong có Hoàng thành, nơi đặt các cung điện, miếu, và trong cùng là Tử Cấm thành, nơi sinh hoạt của vua và hoàng gia. Người ta thường gọi Hoàng thành cùng Tử Cấm thành là Đại Nội.
Kiến trúc đền tháp Chăm còn ở những đâu ngoài Mỹ Sơn?
Các cụm tháp Chăm còn rải rác dọc miền Trung, như tháp Bánh Ít, tháp Dương Long ở Gia Lai (tỉnh Bình Định cũ), tháp Po Nagar ở Khánh Hoà, tháp Po Klong Garai ở Khánh Hoà (tỉnh Ninh Thuận cũ). Mỗi cụm có phong cách riêng theo thời kỳ xây dựng.
Có phải mọi đình làng đều quay về hướng nam?
Không có quy định chung. Hướng đình được chọn theo địa hình, dòng sông, ngọn núi và quan niệm của từng làng. Nhiều đình quay hướng nam hoặc đông nam cho mát, nhưng cũng có nhiều đình quay hướng khác, nên đây không phải đặc điểm để nhận dạng.