Tính đến cuối năm 2024, Việt Nam có 16 di sản văn hoá phi vật thể được UNESCO ghi danh, mở đầu là Nhã nhạc cung đình Huế năm 2003 và gần nhất là Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam năm 2024. Các di sản nằm trong hai danh sách: Danh sách đại diện của nhân loại và Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp. Bộ 15 câu hỏi dưới đây đi theo trình tự năm, mỗi câu có đáp án và giải thích vì sao di sản đó đặc biệt.
Bài chỉ ghi năm ở những chỗ đã được công bố chính thức. Danh sách có thể dài thêm sau mỗi kỳ họp của Uỷ ban liên chính phủ, thường vào tháng 12, nên khi cần con số mới nhất bạn hãy tra trang của UNESCO hoặc Cục Di sản văn hoá. Tên địa phương dùng theo đơn vị hành chính sau tháng 7/2025.
Hai di sản đầu tiên: nhã nhạc và cồng chiêng
Câu 1. Di sản văn hoá phi vật thể đầu tiên của Việt Nam được UNESCO công nhận là gì? Đáp án: Nhã nhạc cung đình Huế, năm 2003. Năm đó UNESCO công nhận nhã nhạc là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại; đến năm 2008, các kiệt tác này được chuyển vào Danh sách đại diện. Nhã nhạc là âm nhạc nghi lễ của triều Nguyễn, dùng trong các dịp tế lễ, thiết triều, yến tiệc, với dàn nhạc gồm nhiều loại trống, kèn, đàn, sáo, phách.
Câu 2. Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được công nhận năm nào? Đáp án: năm 2005. Điểm đáng chú ý là UNESCO không chỉ ghi nhận bộ cồng chiêng như một nhạc cụ, mà ghi nhận cả “không gian văn hoá”: nhà rông, nhà dài, buôn làng, rừng, nương rẫy và các nghi lễ theo vòng đời người, vòng mùa vụ, nơi tiếng chiêng vang lên. Mất không gian ấy thì bộ chiêng chỉ còn là hiện vật.
Những làn điệu dân ca và lối hát cổ
Câu 3. Dân ca Quan họ có đặc điểm biểu diễn nào nổi bật? Đáp án: hát đối đáp giữa liền anh và liền chị, thường không có nhạc đệm. Quan họ được ghi danh năm 2009, gắn với các làng quan họ cổ hai bên bờ sông Cầu, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Người hát chia thành từng cặp, hát lĩnh xướng và hát luồn, đòi hỏi giọng “vang, rền, nền, nảy”. Tục kết bạn giữa các làng quan họ là phần không tách rời của di sản.
Câu 4. Ca trù được ghi vào danh sách nào? Đáp án: Danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp, năm 2009. Ca trù có ba thành phần: đào nương hát và gõ phách, kép đàn chơi đàn đáy, quan viên đánh trống chầu. Từng có thời gian dài ca trù gần như vắng bóng, số nghệ nhân lớn tuổi còn lại rất ít, nên hồ sơ được xếp vào danh sách khẩn cấp để ưu tiên truyền dạy.
Câu 5. Di sản nào được chuyển từ Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp sang Danh sách đại diện? Đáp án: Hát Xoan ở Phú Thọ. Hát Xoan được ghi danh vào danh sách khẩn cấp năm 2011, và nhờ nỗ lực mở lớp truyền dạy, phục hồi các phường Xoan, năm 2017 được UNESCO chuyển sang Danh sách đại diện. Đây là một trường hợp hiếm, thường được nhắc như ví dụ thành công của việc bảo vệ di sản dựa vào cộng đồng.
Câu 6. Dân ca Ví, Giặm gắn với vùng nào? Đáp án: Nghệ An và Hà Tĩnh, vùng xứ Nghệ. Di sản được ghi danh năm 2014. Ví thường ngân dài, tự do về nhịp, hát khi lao động trên đồng, trên sông; Giặm có nhịp rõ hơn, kể chuyện, khuyên răn. Cả hai đều gắn chặt với giọng nói và từ ngữ địa phương, nên nghe một câu là nhận ra chất xứ Nghệ.
Lễ hội và nghi lễ cộng đồng
Câu 7. Hội Gióng được ghi danh gồm những địa điểm nào? Đáp án: Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, Hà Nội, năm 2010. Lễ hội diễn lại truyền thuyết Thánh Gióng đánh giặc Ân với nhiều nghi thức, vai diễn và đạo cụ do dân làng đảm nhận theo lệ cổ. Hai địa điểm gắn với nơi Gióng sinh ra (Phù Đổng) và nơi Gióng bay về trời (Sóc Sơn).
Câu 8. Năm 2012, UNESCO ghi danh di sản nào gắn với tỉnh Phú Thọ? Đáp án: Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ. Di sản gồm các nghi lễ, lễ hội và tập quán tưởng nhớ các vua Hùng của cộng đồng, trung tâm là khu di tích đền Hùng. Ngày giỗ Tổ mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm là dịp lễ lớn nhất. Phú Thọ vì vậy có hai di sản phi vật thể: Hát Xoan và thờ cúng Hùng Vương.
Câu 9. Di sản kéo co được UNESCO ghi danh năm 2015 có gì khác các hồ sơ còn lại? Đáp án: đây là hồ sơ đa quốc gia, chung của Việt Nam, Hàn Quốc, Campuchia và Philippines. Ở Việt Nam, kéo co gắn với nghi lễ cầu mùa của cư dân trồng lúa, có nơi kéo bằng dây song, dây tre. Một kiểu kéo co rất riêng là kéo co ngồi ở đền Trấn Vũ, Hà Nội, khi hai bên ngồi bệt xuống đất để kéo.
Câu 10. Di sản mới nhất được ghi danh năm 2024 là gì? Đáp án: Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, ở An Giang. Lễ hội diễn ra vào khoảng cuối tháng 4 âm lịch tại khu vực núi Sam, Châu Đốc, thu hút rất đông người dân Nam Bộ. Hồ sơ nhấn mạnh tính giao lưu văn hoá giữa người Việt, người Khmer, người Hoa và người Chăm sinh sống trong vùng.
Nghệ thuật trình diễn của các vùng miền và dân tộc
Câu 11. Đờn ca tài tử Nam Bộ được ghi danh năm nào, và chữ “tài tử” nghĩa là gì? Đáp án: năm 2013; “tài tử” ở đây chỉ người chơi nhạc không chuyên, chơi vì yêu thích. Đờn ca tài tử hình thành từ cuối thế kỷ 19, người chơi ngồi quây quần đờn và ca trong sân nhà, đám cưới, ngày giỗ. Từ đây phát triển ra sân khấu cải lương vào đầu thế kỷ 20.
Câu 12. Nghệ thuật Bài chòi phổ biến ở vùng nào? Đáp án: miền Trung (Trung Bộ), ghi danh năm 2017. Hội bài chòi diễn ra dịp Tết: người chơi ngồi trong các chòi tre, anh Hiệu rút thẻ bài và hát những câu thai để báo tên con bài. Bài chòi kết hợp âm nhạc, thơ ca, diễn xướng và sinh hoạt cộng đồng, sau này phát triển thêm thành sân khấu bài chòi.
Câu 13. Thực hành Then là di sản của những dân tộc nào? Đáp án: người Tày, Nùng, Thái ở miền núi phía Bắc, ghi danh năm 2019. Then là hình thức hát kể có đàn tính đệm, gắn với nghi lễ cầu an, mừng thọ, chúc mùa màng. Câu chuyện trong Then thường kể hành trình của đoàn người mang lễ vật qua nhiều chặng đường.
Câu 14. Nghệ thuật Xoè Thái được ghi danh năm nào? Đáp án: năm 2021. Xoè là điệu múa của người Thái vùng Tây Bắc, nổi tiếng nhất là xoè vòng: mọi người nắm tay nhau thành vòng tròn quanh đống lửa, ai cũng có thể tham gia. Ngoài xoè vòng còn có xoè nón, xoè khăn, xoè quạt. Xoè vì thế vừa là nghệ thuật trình diễn vừa là cách gắn kết cộng đồng.
Câu 15. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm có gì đặc biệt? Đáp án: thợ gốm không dùng bàn xoay mà tự đi vòng quanh khối đất để nặn, rồi nung lộ thiên bằng rơm, củi. Di sản được ghi vào Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022, gắn với làng Bàu Trúc, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà (trước 7/2025 thuộc Ninh Thuận). Nghề do phụ nữ đảm nhận và truyền từ mẹ sang con gái.
Bảng tóm tắt 16 di sản theo năm ghi danh
Bảng dưới gom toàn bộ danh sách tính đến cuối năm 2024, kèm loại danh sách. Hát Xoan xuất hiện một lần, ghi cả hai mốc.
| Năm | Di sản | Danh sách |
|---|---|---|
| 2003 | Nhã nhạc cung đình Huế | đại diện (chuyển năm 2008) |
| 2005 | Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên | đại diện (chuyển năm 2008) |
| 2009 | Dân ca Quan họ Bắc Ninh | đại diện |
| 2009 | Ca trù | cần bảo vệ khẩn cấp |
| 2010 | Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc | đại diện |
| 2011 | Hát Xoan Phú Thọ | khẩn cấp, chuyển sang đại diện năm 2017 |
| 2012 | Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ | đại diện |
| 2013 | Đờn ca tài tử Nam Bộ | đại diện |
| 2014 | Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh | đại diện |
| 2015 | Nghi lễ kéo co (hồ sơ bốn nước) | đại diện |
| 2016 | Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt | đại diện |
| 2017 | Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ | đại diện |
| 2019 | Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái | đại diện |
| 2021 | Nghệ thuật Xoè Thái | đại diện |
| 2022 | Nghệ thuật làm gốm của người Chăm | cần bảo vệ khẩn cấp |
| 2024 | Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam | đại diện |
Nhìn bảng sẽ thấy phần lớn di sản là nghệ thuật trình diễn và lễ hội; nghề thủ công mới có gốm Chăm. Đây cũng là lý do các câu hỏi về di sản phi vật thể thường xoay quanh âm nhạc và diễn xướng.
Những câu hay trả lời nhầm
Các nhầm lẫn thường gặp khi trả lời về di sản phi vật thể:
- Nhầm di sản phi vật thể với di sản thế giới. Phố cổ Hội An, Cố đô Huế là di sản thế giới (công trình); nhã nhạc, quan họ là di sản phi vật thể (tập quán, nghệ thuật).
- Cho rằng nhã nhạc là âm nhạc dân gian. Nhã nhạc là âm nhạc cung đình, dùng trong nghi lễ triều đình nhà Nguyễn.
- Nghĩ danh sách khẩn cấp là “hạng thấp”. Đây là danh sách ưu tiên bảo vệ những di sản có nguy cơ mai một, không phải thứ bậc về giá trị.
- Ghi năm công nhận cồng chiêng là 2008. Năm 2005 là năm công nhận; 2008 là năm các kiệt tác được chuyển vào danh sách mới.
Khi gặp câu hỏi về năm, hãy tự hỏi thêm: đó là năm ghi danh lần đầu hay năm chuyển danh sách? Ba di sản có hai mốc là nhã nhạc, cồng chiêng và hát Xoan; mọi di sản còn lại chỉ có một mốc duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Danh sách đại diện và Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp khác nhau thế nào?
Danh sách đại diện nhằm làm nổi bật sự đa dạng văn hoá của nhân loại, còn Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp dành cho di sản đang có nguy cơ mai một, cần kế hoạch bảo vệ cụ thể. Quốc gia có di sản trong danh sách khẩn cấp phải báo cáo định kỳ về tiến độ bảo vệ.
Ai lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh?
Hồ sơ do quốc gia thành viên của Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể đệ trình, với sự tham gia và đồng thuận của cộng đồng sở hữu di sản. Ở Việt Nam, hồ sơ thường do địa phương và các viện nghiên cứu phối hợp chuẩn bị, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch trình lên.
Di sản bị mất danh hiệu được không?
Công ước có cơ chế đưa di sản ra khỏi danh sách nếu nó không còn đáp ứng tiêu chí, nhưng rất hiếm khi xảy ra. Thường gặp hơn là UNESCO nhắc nhở qua các báo cáo định kỳ khi việc bảo vệ chưa tốt, hoặc khi di sản bị thương mại hoá quá mức.
Mộc bản triều Nguyễn có phải di sản phi vật thể không?
Không. Mộc bản triều Nguyễn, châu bản, bia tiến sĩ thuộc chương trình Ký ức thế giới, là di sản tư liệu. Đó là hiện vật mang thông tin, khác với di sản phi vật thể là tập quán, kỹ năng, nghệ thuật sống trong cộng đồng.
Có thể xem các di sản này ở đâu?
Nhã nhạc có biểu diễn thường xuyên ở Đại Nội Huế, quan họ có ở các làng quan họ Bắc Ninh dịp hội xuân, đờn ca tài tử có ở nhiều điểm du lịch Nam Bộ. Lễ hội như Hội Gióng, giỗ Tổ Hùng Vương, vía Bà Chúa Xứ diễn ra theo lịch âm, bạn nên xem lịch của địa phương trước khi đến.