Dải Ngân Hà là thiên hà chứa Hệ Mặt Trời: một đĩa xoắn ốc có thanh, rộng khoảng 100.000 năm ánh sáng, gồm hàng trăm tỉ ngôi sao. Dải sáng mờ vắt ngang trời đêm mà người Việt gọi là sông Ngân chính là đĩa ấy nhìn từ bên trong. Ngoài Ngân Hà còn vô số thiên hà khác, gần nhất trong số các thiên hà lớn là thiên hà Tiên Nữ.
Mười ba câu dưới đây đi từ chính thiên hà nhà mình ra đến các thiên hà láng giềng, rồi tới hai phát hiện của thế kỷ 20 làm thay đổi bức tranh vũ trụ. Những chỗ khoa học còn đang tranh luận, như tương lai va chạm với Tiên Nữ hay bản chất vật chất tối, được ghi rõ để bạn khỏi nhầm giả thuyết với điều đã chắc.
Dải sáng trên trời đêm
Câu 1. Dải sáng mờ vắt ngang bầu trời đêm mà ta gọi là Ngân Hà thực chất là gì?
Đáp án: Là đĩa của chính thiên hà chứa ta, nhìn từ bên trong, gồm vô số ngôi sao ở rất xa hòa thành một vệt sáng.
Hệ Mặt Trời nằm trong mặt phẳng của đĩa thiên hà. Khi nhìn dọc theo mặt phẳng ấy, ta thấy dày đặc sao chồng lên nhau thành một dải; nhìn ra hướng khác thì sao thưa hơn. Những mảng tối xen giữa dải sáng là các đám bụi che ánh sáng sao phía sau. Tên tiếng Việt Ngân Hà nghĩa là “sông bạc”, còn tên tiếng Anh Milky Way nghĩa là “con đường sữa”, đều xuất phát từ hình ảnh dải sáng này.
Câu 2. Ai là người đầu tiên chỉ ra dải Ngân Hà gồm vô số ngôi sao riêng lẻ?
Đáp án: Galileo Galilei, nhờ kính thiên văn, công bố năm 1610.
Trong cuốn “Sứ giả của các vì sao” in năm 1610, Galileo mô tả khi hướng kính thiên văn vào Ngân Hà, vệt sáng mờ tách ra thành vô số ngôi sao nhỏ mà mắt thường không phân biệt được. Trước đó đã có những người đoán như vậy, nhưng đây là bằng chứng quan sát đầu tiên. Cùng cuốn sách, Galileo công bố bốn vệ tinh lớn của sao Mộc và các dãy núi trên Mặt Trăng.
Hình dạng và kích thước của Ngân Hà
Các con số về Ngân Hà là ước tính có biên độ, vì ta đang ở bên trong và không thể chụp nó từ bên ngoài.
Câu 3. Ngân Hà thuộc kiểu thiên hà nào?
Đáp án: Thiên hà xoắn ốc có thanh.
Nhìn từ trên xuống, Ngân Hà có một vùng lõi kéo dài thành thanh ở giữa, từ hai đầu thanh tỏa ra các nhánh xoắn chứa nhiều khí, bụi và sao trẻ. Vì ta ở bên trong, hình dạng này được suy ra từ việc đo vị trí, chuyển động của sao và khí trong nhiều thập kỷ, chủ yếu bằng sóng vô tuyến và hồng ngoại xuyên qua được bụi. Những hình minh hoạ Ngân Hà nhìn từ trên xuống mà bạn từng thấy đều là tranh vẽ dựa trên dữ liệu.
Câu 4. Ngân Hà có khoảng bao nhiêu ngôi sao?
Đáp án: Khoảng 100 đến 400 tỉ ngôi sao, tuỳ cách ước tính.
Không ai đếm được từng ngôi sao; con số được suy ra từ khối lượng của thiên hà và giả định về tỉ lệ các loại sao, nhất là những sao lùn đỏ mờ chiếm số đông nhưng khó thấy. Vì vậy các nguồn đưa ra khoảng rất rộng. Đường kính đĩa sao cũng được nêu khác nhau, thường gặp nhất là khoảng 100.000 năm ánh sáng, có nghiên cứu cho rằng phần đĩa ngoài cùng còn rộng hơn.
Hệ Mặt Trời ở đâu và tâm thiên hà có gì
Câu 5. Hệ Mặt Trời nằm ở đâu trong Ngân Hà?
Đáp án: Ở vùng đĩa, cách tâm khoảng 26.000 năm ánh sáng, trong một nhánh nhỏ gọi là nhánh Lạp Hộ.
Hệ Mặt Trời không ở trung tâm mà ở khoảng giữa tâm và rìa đĩa. Từ vị trí này, Mặt Trời mang theo các hành tinh quay quanh tâm thiên hà với tốc độ khoảng hơn 200 km mỗi giây, nhưng vì quỹ đạo quá lớn nên một vòng mất khoảng 225 đến 250 triệu năm. Lần trước Hệ Mặt Trời ở vị trí hiện nay trên quỹ đạo thiên hà, Trái Đất đang ở thời kỳ những loài khủng long đầu tiên xuất hiện.
Câu 6. Ở tâm Ngân Hà có gì?
Đáp án: Một lỗ đen siêu khối lượng tên Sagittarius A*, nặng khoảng bốn triệu lần Mặt Trời.
Bằng chứng mạnh nhất đến từ việc theo dõi trong nhiều năm quỹ đạo của các ngôi sao quay rất nhanh quanh một điểm vô hình ở tâm. Reinhard Genzel và Andrea Ghez, hai người dẫn hai nhóm nghiên cứu độc lập, nhận giải Nobel Vật lý năm 2020 cho công trình này, cùng Roger Penrose với công trình lý thuyết về lỗ đen. Năm 2022, mạng kính thiên văn Event Horizon Telescope công bố hình ảnh đầu tiên của vùng quanh lỗ đen này. Tâm thiên hà nằm theo hướng chòm Nhân Mã, nơi dải Ngân Hà dày và sáng nhất.
Láng giềng Tiên Nữ
Câu 7. Thiên hà lớn gần Ngân Hà nhất là thiên hà nào, và có nhìn thấy bằng mắt thường không?
Đáp án: Thiên hà Tiên Nữ (Andromeda), cách khoảng 2,5 triệu năm ánh sáng, nhìn thấy được bằng mắt thường ở nơi trời rất tối.
Tiên Nữ hiện ra như một vệt mờ dài trong chòm Tiên Nữ, và là một trong những vật thể xa nhất mà mắt thường thấy được dễ dàng. Ánh sáng bạn thấy từ nó đã rời đi khoảng 2,5 triệu năm trước. Tiên Nữ cũng là thiên hà xoắn ốc, có kích thước tương đương hoặc lớn hơn Ngân Hà một chút tuỳ cách đo. Ở Việt Nam, nó dễ quan sát nhất vào các tối mùa thu, ở bầu trời phía đông bắc.
Câu 8. Ngân Hà nhất định va chạm với thiên hà Tiên Nữ sau khoảng 4–5 tỉ năm. Đúng hay sai?
Đáp án: Chưa chắc. Hai thiên hà đang tiến lại gần nhau, nhưng việc có hợp nhất trong vài tỉ năm tới hay không vẫn còn bất định.
Từ lâu các sách phổ biến khoa học nói về cuộc hợp nhất chắc chắn sau khoảng 4–5 tỉ năm. Một số nghiên cứu công bố năm 2025, dùng dữ liệu đo chuyển động chính xác hơn và tính đến ảnh hưởng của các thiên hà khác trong nhóm, cho rằng khả năng hợp nhất trong 10 tỉ năm tới chỉ vào khoảng một nửa. Nếu có va chạm, các ngôi sao gần như không đâm vào nhau vì khoảng cách giữa chúng quá lớn; chủ yếu là khí và hình dạng hai thiên hà bị xáo trộn.
Hai phát hiện mở rộng vũ trụ
Đầu thế kỷ 20, nhiều nhà thiên văn còn cho rằng Ngân Hà là toàn bộ vũ trụ. Hai câu dưới đây kể lại vì sao bức tranh ấy đổi hẳn.
Câu 9. Ai chứng minh rằng có những thiên hà khác nằm ngoài Ngân Hà?
Đáp án: Edwin Hubble, khoảng năm 1924–1925.
Năm 1920 diễn ra cuộc “Đại tranh luận” giữa Harlow Shapley và Heber Curtis về bản chất các tinh vân xoắn ốc: chúng nằm trong Ngân Hà hay là những “vũ trụ đảo” riêng. Hubble giải quyết bằng cách tìm thấy sao biến quang Cepheid trong tinh vân Tiên Nữ; độ sáng biến đổi của loại sao này cho phép tính khoảng cách, và kết quả xa hơn rất nhiều so với kích thước Ngân Hà. Từ đó “tinh vân Tiên Nữ” trở thành “thiên hà Tiên Nữ”.
Câu 10. Phát hiện nào cho thấy vũ trụ đang giãn nở?
Đáp án: Các thiên hà càng xa thì đang lùi ra xa ta càng nhanh, đo qua hiện tượng dịch chuyển đỏ.
Georges Lemaître đưa ra quan hệ này trên cơ sở lý thuyết và số liệu năm 1927, Hubble công bố kết quả quan sát năm 1929. Năm 2018, Liên đoàn Thiên văn Quốc tế khuyến nghị gọi là định luật Hubble – Lemaître để ghi nhận cả hai. Sự giãn nở là nền tảng của mô hình Vụ Nổ Lớn, theo đó vũ trụ có tuổi khoảng 13,8 tỉ năm. Lưu ý giãn nở là không gian giữa các nhóm thiên hà nở ra, chứ không phải các thiên hà bay ra từ một điểm trung tâm.
Phân loại thiên hà, nhóm láng giềng và vật chất tối
Câu 11. Các thiên hà thường được chia thành những kiểu hình dạng chính nào?
Đáp án: Xoắn ốc, elip và không đều.
Hubble sắp xếp các thiên hà theo hình dạng thành sơ đồ hình âm thoa: một đầu là thiên hà elip, rồi tách thành hai nhánh xoắn ốc thường và xoắn ốc có thanh; những thiên hà không vào khuôn nào được xếp là không đều. Thiên hà elip thường chứa nhiều sao già và ít khí, còn thiên hà xoắn ốc vẫn đang tạo sao mới trong các nhánh. Sơ đồ này vẫn dùng trong giảng dạy, dù các nhà nghiên cứu hiện đại có cách phân loại chi tiết hơn.
Câu 12. Ngân Hà thuộc nhóm thiên hà nào?
Đáp án: Nhóm Địa phương, cùng thiên hà Tiên Nữ, thiên hà Tam Giác và hàng chục thiên hà lùn.
Nhóm Địa phương trải rộng khoảng vài triệu năm ánh sáng. Ngân Hà và Tiên Nữ là hai thành viên lớn nhất, mỗi thiên hà có nhiều thiên hà lùn quay quanh như vệ tinh. Hai thiên hà vệ tinh nổi tiếng nhất của Ngân Hà là Đám Mây Magellan Lớn và Nhỏ, thấy rõ ở bầu trời Nam bán cầu, mang tên đoàn thám hiểm của Magellan đã ghi chép chúng trong chuyến đi vòng quanh thế giới đầu thế kỷ 16.
Câu 13. Vì sao các nhà khoa học cho rằng thiên hà chứa “vật chất tối”?
Đáp án: Vì các sao ở rìa thiên hà quay quá nhanh so với lượng vật chất nhìn thấy được.
Nếu chỉ có sao và khí ta thấy, các sao ở xa tâm phải quay chậm dần, như hành tinh xa Mặt Trời quay chậm hơn hành tinh gần. Những phép đo của Vera Rubin và cộng sự từ thập niên 1970 cho thấy tốc độ quay gần như không giảm ra phía rìa, gợi ý có một lượng lớn khối lượng không phát sáng. Bản chất của vật chất tối là gì đến nay vẫn chưa ai biết, và một số nhà vật lý theo đuổi hướng sửa đổi định luật hấp dẫn thay cho giả định này.
Ngân Hà qua vài con số
Bảng gom các giá trị trong bài. Cột thứ ba ghi mức chắc chắn để bạn biết con số nào nên nhớ chính xác, con số nào chỉ nên nhớ cỡ độ lớn.
| Đại lượng | Giá trị thường dùng | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Kiểu thiên hà | Xoắn ốc có thanh | Được chấp nhận rộng rãi |
| Đường kính đĩa sao | Khoảng 100.000 năm ánh sáng | Ước tính, các nguồn lệch nhau |
| Số ngôi sao | 100–400 tỉ | Khoảng rộng, chỉ nhớ cỡ hàng trăm tỉ |
| Khoảng cách Mặt Trời tới tâm | Khoảng 26.000 năm ánh sáng | Đo khá chính xác |
| Một vòng quanh tâm | Khoảng 225–250 triệu năm | Ước tính |
| Lỗ đen ở tâm | Khoảng 4 triệu lần khối lượng Mặt Trời | Đo chính xác, giải Nobel 2020 |
| Khoảng cách tới Tiên Nữ | Khoảng 2,5 triệu năm ánh sáng | Đo khá chính xác |
Cách đọc các con số thiên văn: một giá trị đo trực tiếp được nhiều lần như khoảng cách tới tâm thiên hà thì đáng tin, còn những con số phải suy từ nhiều giả định như tổng số sao thì nên nhớ theo cỡ độ lớn. Khi một bài viết đưa ra con số rất chính xác cho thứ vốn chỉ ước tính được, đó là dấu hiệu nên kiểm lại.
Câu hỏi thường gặp
Có thể chụp ảnh toàn bộ Ngân Hà từ bên ngoài không?
Hiện chưa và trong tương lai gần cũng không, vì không tàu nào đi xa được hàng chục nghìn năm ánh sáng. Mọi hình ảnh Ngân Hà nhìn từ trên xuống là tranh vẽ hoặc mô hình dựng từ dữ liệu đo đạc bên trong.
Ở Việt Nam, khi nào dễ thấy dải Ngân Hà nhất?
Phần sáng nhất, hướng về tâm thiên hà, dễ thấy vào các đêm không trăng từ khoảng tháng Năm đến tháng Chín, ở nơi xa đèn thành phố như cao nguyên, vùng núi hay biển đảo, khi trời quang mây.
Vũ trụ quan sát được có bao nhiêu thiên hà?
Các ước tính dao động từ hàng trăm tỉ đến khoảng hai nghìn tỉ thiên hà, tuỳ cách tính các thiên hà nhỏ và mờ. Con số này còn thay đổi khi kính thiên văn thế hệ mới nhìn sâu hơn, nên chỉ nên nhớ cỡ độ lớn.
Lỗ đen ở tâm Ngân Hà có nguy hiểm cho Trái Đất không?
Không. Hệ Mặt Trời cách nó khoảng 26.000 năm ánh sáng và đang đi trên quỹ đạo ổn định quanh tâm thiên hà. Lực hút của lỗ đen chỉ áp đảo trong vùng rất gần nó.
Thiên hà và hệ sao khác nhau thế nào?
Hệ sao là một hoặc vài ngôi sao cùng các thiên thể quay quanh, như Hệ Mặt Trời. Thiên hà là tập hợp khổng lồ gồm hàng triệu đến hàng nghìn tỉ ngôi sao, khí, bụi và vật chất tối gắn kết với nhau bằng lực hấp dẫn.