TongQuat.comTổng Quát
Thiên văn và vũ trụ

Câu hỏi về Mặt Trời: 13 câu kiến thức tổng quát kèm lời giải thích

13 câu hỏi về Mặt Trời: là loại sao gì, bao nhiêu tuổi, ánh sáng đi bao lâu tới Trái Đất, vì sao có vết đen, heli tìm thấy ra sao và tương lai của Mặt Trời.

Wide shot of sunrise over the sand dunes of Mui Dinh in Khanh Hoa province, a lone walker silhouetted on the ridge, golden haze, soft wind ripples

Mặt Trời là một ngôi sao cỡ trung bình, khoảng 4,6 tỉ năm tuổi, nằm cách Trái Đất trung bình khoảng 149,6 triệu km. Nó chiếm khoảng 99,86% khối lượng của cả Hệ Mặt Trời và phát năng lượng nhờ phản ứng tổng hợp hạt nhân biến hydro thành heli ở lõi.

Mười ba câu dưới đây xoay quanh chính ngôi sao ấy: nó là loại sao gì, nóng đến đâu, vì sao có những vết đen, ánh sáng đi bao lâu mới tới mắt bạn, và vài tỉ năm nữa nó sẽ ra sao. Mỗi câu có đáp án và phần giải thích, kèm những chỗ khoa học còn đang bàn để bạn khỏi học nhầm một giả thuyết thành sự thật.

Mặt Trời là ngôi sao như thế nào

Câu 1. Mặt Trời là một hành tinh, một ngôi sao hay một thiên hà?

Đáp án: Một ngôi sao.

Mặt Trời là khối khí nóng khổng lồ tự phát sáng nhờ năng lượng sinh ra trong lõi, đúng định nghĩa của một ngôi sao. Những ngôi sao bạn thấy ban đêm cũng là “mặt trời” của những vùng trời khác, chỉ ở xa hơn hàng trăm nghìn lần. Trong cách phân loại của các nhà thiên văn, Mặt Trời thuộc loại sao lùn vàng, kiểu phổ G2V, một loại sao rất phổ biến trong Ngân Hà.

Câu 2. Ánh sáng Mặt Trời thật ra có màu gì?

Đáp án: Gần như trắng; ta thấy hơi vàng là do khí quyển Trái Đất.

Mặt Trời phát ra đủ mọi màu của quang phổ, mạnh nhất ở vùng xanh lục, và khi cộng lại mắt người nhận thấy màu trắng. Nhìn từ không gian, các nhà du hành thấy Mặt Trời trắng. Khí quyển Trái Đất tán xạ bớt ánh sáng xanh lam ra khắp bầu trời, nên đĩa Mặt Trời nhìn từ mặt đất ngả vàng, và lúc gần chân trời thì ngả cam đỏ vì ánh sáng phải đi qua lớp khí dày hơn.

Câu 3. Mặt Trời bao nhiêu tuổi?

Đáp án: Khoảng 4,6 tỉ năm.

Con số này không đo trực tiếp trên Mặt Trời mà suy ra từ tuổi của những thiên thạch cổ nhất, hình thành cùng lúc với Hệ Mặt Trời, bằng phương pháp phân rã phóng xạ. Mô hình cấu trúc sao cũng cho kết quả khớp. Mặt Trời đang ở khoảng giữa đời của giai đoạn đốt hydro ổn định, giai đoạn dài nhất trong cuộc đời một ngôi sao.

Khoảng cách, kích thước và ánh sáng

Ba con số dưới đây đủ để hình dung tầm vóc của Mặt Trời so với Trái Đất.

Câu 4. Ánh sáng từ Mặt Trời đi đến Trái Đất mất bao lâu?

Đáp án: Khoảng 8 phút 20 giây.

Khoảng cách trung bình giữa Trái Đất và Mặt Trời được gọi là một đơn vị thiên văn, viết tắt AU, bằng khoảng 149,6 triệu km. Ánh sáng đi khoảng 300.000 km mỗi giây nên cần chừng 499 giây để vượt quãng đường đó. Nghĩa là Mặt Trời bạn nhìn thấy là Mặt Trời của hơn 8 phút trước. Năm 2012, Liên đoàn Thiên văn Quốc tế cố định đơn vị thiên văn bằng một con số chính xác tính theo mét.

Câu 5. Đường kính Mặt Trời lớn gấp khoảng bao nhiêu lần Trái Đất?

Đáp án: Khoảng 109 lần.

Đường kính Mặt Trời khoảng 1,39 triệu km. Vì thể tích tăng theo lập phương của đường kính, lòng Mặt Trời có thể chứa khoảng 1,3 triệu Trái Đất. Dù vậy, so với các sao khổng lồ đỏ như Betelgeuse trong chòm Lạp Hộ, Mặt Trời lại nhỏ bé; điều đó cho thấy “cỡ trung bình” là cách nói rất tương đối.

Câu 6. Mặt Trời chiếm bao nhiêu phần khối lượng của cả Hệ Mặt Trời?

Đáp án: Khoảng 99,86%.

Tất cả hành tinh, vệ tinh, tiểu hành tinh và sao chổi cộng lại chỉ chiếm chưa tới 0,14%, mà phần lớn trong số đó lại thuộc về sao Mộc. Khối lượng áp đảo này là lý do mọi thiên thể trong hệ đều quay quanh Mặt Trời. Một chi tiết thú vị: tâm khối của hệ Mặt Trời – sao Mộc nằm hơi ra ngoài bề mặt Mặt Trời, nên chính xác ra cả hai cùng quay quanh điểm chung đó.

Năng lượng và nhiệt độ

Câu 7. Mặt Trời tạo ra năng lượng bằng cách nào?

Đáp án: Bằng phản ứng tổng hợp hạt nhân: hydro kết hợp thành heli trong lõi.

Ở lõi, nhiệt độ khoảng 15 triệu độ C và áp suất cực lớn ép các hạt nhân hydro va vào nhau đủ mạnh để hợp nhất. Mỗi lần bốn hạt nhân hydro biến thành một hạt nhân heli, một phần nhỏ khối lượng mất đi chuyển thành năng lượng theo công thức E = mc² của Einstein. Mặt Trời không “cháy” như lửa, vì cháy là phản ứng hoá học cần oxy và không thể duy trì hàng tỉ năm.

Câu 8. Bề mặt hay vành nhật hoa của Mặt Trời nóng hơn?

Đáp án: Vành nhật hoa nóng hơn nhiều.

Bề mặt nhìn thấy (quang cầu) nóng khoảng 5.500 độ C, còn vành nhật hoa, lớp khí loãng bao ngoài, lại nóng trên một triệu độ C. Điều này ngược với trực giác, vì càng xa nguồn nhiệt lẽ ra càng nguội. Vì sao vành nhật hoa nóng như vậy là một trong những câu hỏi lớn còn mở của vật lý Mặt Trời; các giả thuyết chính dựa vào sóng và hiện tượng tái kết nối của từ trường.

Vết đen, gió Mặt Trời và cực quang

Câu 9. Vết đen Mặt Trời là gì?

Đáp án: Là những vùng trên bề mặt nguội hơn xung quanh, do từ trường mạnh cản dòng nhiệt.

Vết đen vẫn nóng vài nghìn độ C, chỉ nguội hơn vùng xung quanh chừng một đến hai nghìn độ nên trông tối vì đặt cạnh vùng sáng hơn. Số vết đen tăng giảm theo chu kỳ trung bình khoảng 11 năm, gọi là chu kỳ hoạt động Mặt Trời. Theo dõi các vết đen di chuyển cũng cho thấy Mặt Trời quay không đều: vùng xích đạo quay một vòng mất khoảng 25 ngày, vùng gần cực mất khoảng 35 ngày, vì Mặt Trời không phải vật rắn.

Câu 10. Cực quang liên quan gì đến Mặt Trời?

Đáp án: Cực quang sinh ra khi các hạt mang điện từ Mặt Trời bị từ trường Trái Đất dẫn về gần hai cực và va vào khí quyển.

Mặt Trời liên tục thổi ra dòng hạt mang điện gọi là gió Mặt Trời, và đôi khi phóng ra những đám vật chất lớn. Từ trường Trái Đất làm lệch phần lớn dòng hạt này, nhưng dẫn một phần xuống vùng cực, nơi chúng kích thích nguyên tử oxy và nitơ phát sáng xanh lục, đỏ, tím. Việt Nam ở gần xích đạo nên gần như không thấy cực quang; chỉ những đợt bão từ rất mạnh mới đẩy cực quang xuống các vĩ độ thấp hơn thường lệ.

Câu 11. Nguyên tố heli được phát hiện ở đâu trước tiên?

Đáp án: Trong ánh sáng của Mặt Trời, trước khi tìm thấy trên Trái Đất.

Năm 1868, khi phân tích quang phổ các tai lửa ở rìa Mặt Trời (Pierre Janssen quan sát trong lần nhật thực ở Ấn Độ, Norman Lockyer quan sát ở Anh), các nhà thiên văn thấy một vạch màu vàng không khớp với nguyên tố nào đã biết. Lockyer cho rằng đó là nguyên tố mới và đặt tên theo Helios, thần Mặt Trời của Hy Lạp. Phải đến năm 1895 heli mới được tách ra từ khoáng vật trên Trái Đất. Ngày nay heli là nguyên tố nhiều thứ hai trong Mặt Trời sau hydro.

Lịch sử hiểu biết và tương lai của Mặt Trời

Câu 12. Ai là người đề xuất mô hình Mặt Trời ở trung tâm, các hành tinh quay quanh nó, trong tác phẩm in năm 1543?

Đáp án: Nicolaus Copernicus.

Tác phẩm “Về chuyển động quay của các thiên cầu” của Copernicus in năm 1543 đặt Mặt Trời vào trung tâm, thay cho mô hình Trái Đất đứng yên đã chiếm ưu thế hơn một nghìn năm. Ý tưởng này từng được Aristarchus ở Hy Lạp cổ đại nêu ra, nhưng không được chấp nhận rộng rãi. Sau Copernicus, Kepler tìm ra quỹ đạo hình elip và Galileo dùng kính thiên văn bổ sung bằng chứng quan sát.

Câu 13. Mặt Trời có trở thành lỗ đen khi “già” không?

Đáp án: Không. Mặt Trời không đủ nặng để thành lỗ đen.

Khoảng 5 tỉ năm nữa, khi cạn hydro ở lõi, Mặt Trời sẽ phồng lên thành sao khổng lồ đỏ, có thể nuốt sao Thủy và sao Kim; số phận của Trái Đất trong giai đoạn đó còn tuỳ mô hình. Sau đó nó sẽ đẩy lớp vỏ ra ngoài thành tinh vân hành tinh và co phần lõi lại thành sao lùn trắng, to cỡ Trái Đất. Chỉ những sao nặng hơn Mặt Trời nhiều lần mới kết thúc bằng vụ nổ siêu tân tinh và có thể để lại lỗ đen.

Những câu hay trả lời nhầm và đọc thêm

Vài nhầm lẫn quen thuộc về Mặt Trời, kèm ý đúng để đối chiếu.

  • “Mặt Trời là ngôi sao lớn nhất.” Không. Nó chỉ là ngôi sao gần ta nhất; nhiều ngôi sao nhìn thấy bằng mắt thường to hơn Mặt Trời hàng chục, hàng trăm lần.
  • “Mùa hè nóng vì Trái Đất gần Mặt Trời hơn.” Không. Trái Đất gần Mặt Trời nhất vào đầu tháng Một, đang là mùa đông ở Bắc bán cầu; mùa sinh ra do trục Trái Đất nghiêng.
  • “Ánh sáng từ lõi đi ra bề mặt mất 8 phút.” Không. Tám phút là quãng đường từ bề mặt Mặt Trời tới Trái Đất. Năng lượng từ lõi ra tới bề mặt mất rất lâu, các ước tính dao động từ hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn năm tuỳ mô hình.
  • “Nhìn Mặt Trời qua kính râm là an toàn.” Không. Kính râm thường không lọc đủ; chỉ kính lọc chuyên dụng đạt chuẩn mới dùng được, và tuyệt đối không nhìn qua ống nhòm, kính thiên văn không có lọc.
  • Đọc thêm: các tàu thăm dò như SOHO và Parker Solar Probe đã giúp đo gió Mặt Trời và vành nhật hoa ở cự ly gần chưa từng có; muốn tìm hiểu tiếp, tra cứu tên hai tàu này trong tài liệu phổ biến khoa học tiếng Việt.

Khi gặp một con số về Mặt Trời trên mạng, cách kiểm nhanh là đối chiếu với ba giá trị đã ổn định: khoảng 4,6 tỉ năm tuổi, khoảng 149,6 triệu km, ánh sáng đi khoảng 8 phút 20 giây. Con số lệch xa ba mốc này thì nhiều khả năng bài viết đã nhầm đơn vị hoặc chép sai.

Câu hỏi thường gặp

Mặt Trời còn chiếu sáng được bao lâu nữa?

Theo mô hình tiến hoá sao, Mặt Trời còn ở giai đoạn đốt hydro ổn định khoảng 5 tỉ năm nữa. Tuy nhiên độ sáng của nó tăng dần, nên sau khoảng một tỉ năm, Trái Đất có thể đã quá nóng để giữ đại dương, dù Mặt Trời vẫn chưa thành sao khổng lồ đỏ.

Mặt Trời có quay quanh thứ gì không?

Có. Mặt Trời mang cả Hệ Mặt Trời quay quanh tâm Ngân Hà, một vòng mất khoảng 225 đến 250 triệu năm. Khoảng thời gian này đôi khi được gọi là một năm thiên hà.

Vì sao nói Mặt Trời làm từ hydro và heli?

Phân tích quang phổ ánh sáng Mặt Trời cho thấy các vạch đặc trưng của từng nguyên tố. Theo khối lượng, khoảng ba phần tư là hydro, gần một phần tư là heli, phần còn lại là các nguyên tố nặng hơn như oxy, cacbon, sắt.

Bão Mặt Trời ảnh hưởng gì đến đời sống trên Trái Đất?

Những đợt phóng vật chất mạnh có thể gây nhiễu sóng vô tuyến, làm sai lệch định vị vệ tinh và trong trường hợp nặng gây sự cố lưới điện ở vùng vĩ độ cao. Con người trên mặt đất được khí quyển và từ trường che chắn khỏi bức xạ trực tiếp.

Mặt Trời có phải là ngôi sao đơn độc không?

Đúng, Mặt Trời không có sao đồng hành, trong khi khá nhiều ngôi sao trong Ngân Hà nằm trong hệ sao đôi hoặc nhiều sao. Ngôi sao gần nhất với Mặt Trời là Proxima Centauri, cách khoảng 4,24 năm ánh sáng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138