Việt Nam có bốn dòng tranh dân gian được nhắc nhiều nhất: Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng và làng Sình. Cả bốn đều dùng ván khắc gỗ, nhưng khác nhau ở giấy, màu, cách in và mục đích sử dụng. Tranh Đông Hồ in hoàn toàn bằng ván trên giấy điệp; tranh Hàng Trống in nét rồi tô màu bằng tay; tranh Kim Hoàng nổi bật trên nền giấy đỏ; còn tranh làng Sình gắn với nghi lễ dân gian ở xứ Huế.
Bộ 14 câu hỏi dưới đây đi từ chất liệu, kỹ thuật đến từng bức tranh quen thuộc, mỗi câu có đáp án và lời giải thích. Bài dùng tên tỉnh, thành sau ngày 1/7/2025; chỗ cần thiết có ghi thêm tên cũ để bạn dễ đối chiếu với sách vở trước đây. Câu hỏi không tính điểm; nếu trả lời chưa đúng, phần giải thích chính là chỗ đáng đọc nhất, vì nó cho biết vì sao hai dòng tranh tưởng giống nhau lại khác nhau từ tờ giấy đến cách lên màu.
Tranh Đông Hồ: giấy điệp và màu từ thiên nhiên
Câu 1. Làng tranh Đông Hồ nằm ở đâu? Đáp án: bên bờ sông Đuống, thuộc tỉnh Bắc Ninh. Trước tháng 7/2025, làng thuộc huyện Thuận Thành; sau khi bỏ cấp huyện và sáp nhập tỉnh, làng vẫn thuộc tỉnh Bắc Ninh mới. Ngày trước, cứ đến tháng Chạp, làng họp chợ tranh để người các nơi về mua tranh Tết. Câu thơ của Hoàng Cầm trong bài “Bên kia sông Đuống” nhắc tới “tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong” là một cách nhớ quen thuộc.
Câu 2. Giấy điệp là gì? Đáp án: giấy dó được quét một lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn. Người thợ dùng chổi lá thông quét hồ, nên mặt giấy có những vệt chéo nhẹ và ánh lấp lánh khi nghiêng dưới ánh sáng. Lớp điệp vừa làm nền trắng ngà vừa giúp màu bám tốt. Đây là dấu hiệu dễ nhận nhất để phân biệt tranh Đông Hồ với các dòng tranh khác.
Câu 3. Màu đen trong tranh Đông Hồ được làm từ gì? Đáp án: từ than lá tre hoặc than rơm nếp. Các màu khác cũng lấy từ tự nhiên: vàng từ hoa hoè, đỏ từ sỏi son hoặc gạch non, xanh từ gỉ đồng hoặc lá chàm. Vì nguyên liệu tự nhiên, màu tranh Đông Hồ không chói mà trầm và ấm. Cách làm màu này cũng khiến mỗi mẻ tranh có sắc độ hơi khác nhau.
Câu 4. Khi in tranh Đông Hồ, ván màu đen in trước hay sau? Đáp án: in sau cùng. Mỗi màu có một ván khắc riêng, người thợ in lần lượt từng màu lên giấy, rồi mới in ván nét đen để “chốt” hình. Một bức tranh có bốn màu cần năm ván: bốn ván màu và một ván nét. Quy trình in hoàn toàn bằng ván này cho phép làm nhiều bản giống nhau, phù hợp với nhu cầu mua tranh Tết của đông đảo người dân.
Những bức tranh Đông Hồ quen thuộc
Câu 5. Trong bức Đám cưới chuột, đám rước phải dâng lễ cho con vật nào? Đáp án: con mèo. Đoàn chuột cưỡi ngựa, rước kiệu, thổi kèn, nhưng đi đầu là cảnh dâng gà, dâng cá cho mèo. Bức tranh được hiểu như lời châm biếm cảnh kẻ yếu phải lo lót kẻ mạnh, kể cả trong ngày vui. Chính sự hài hước này làm bức tranh sống lâu đến vậy.
Câu 6. Bức Lợn ăn cây ráy có chi tiết gì đặc biệt trên mình con lợn? Đáp án: hình xoáy âm dương. Con lợn đen béo tròn đang ăn cây ráy, trên mình có vòng xoáy tròn. Người xưa dùng hình ảnh lợn để mong no đủ, sinh sôi; vòng xoáy âm dương thể hiện quan niệm về sự hài hoà. Một bức khác là Đàn lợn âm dương cũng mang hình xoáy tương tự.
Câu 7. Cặp tranh Vinh hoa và Phú quý vẽ gì? Đáp án: em bé ôm gà trống (Vinh hoa) và em bé ôm vịt (Phú quý). Cặp tranh thể hiện mong ước con cháu khoẻ mạnh, nhà cửa sung túc. Ở góc tranh thường có chữ Hán ghi tên tranh. Đây là cặp tranh rất hay được treo đối xứng ở hai bên trong nhà dịp Tết.
Tranh Hàng Trống và tranh Kim Hoàng
Câu 8. Tranh Hàng Trống khác tranh Đông Hồ ở cách làm nào? Đáp án: chỉ in nét bằng ván khắc, còn màu được tô bằng bút lông. Vì vậy tranh Hàng Trống có đường chuyển màu mềm, mảng màu đậm nhạt khéo léo, gần với tranh vẽ hơn. Tranh làm trên giấy dó, không dùng giấy điệp. Kỹ thuật “nửa in nửa vẽ” khiến tranh Hàng Trống thanh, cầu kỳ, hợp với thị hiếu phố phường.
Câu 9. Dòng tranh Hàng Trống gắn với địa phương nào? Đáp án: khu phố Hàng Trống và các phố lân cận ở Hà Nội. Đây là dòng tranh của thị dân kinh thành, đề tài thường là tranh thờ, tranh tứ bình bốn mùa, Ngũ hổ, Lý ngư vọng nguyệt (cá chép trông trăng), Tố nữ. Bộ tranh Tố nữ vẽ bốn thiếu nữ chơi đàn, thổi sáo là hình ảnh tiêu biểu của dòng tranh này.
Câu 10. Tranh Kim Hoàng dễ nhận ra nhờ đặc điểm gì? Đáp án: in trên giấy màu đỏ hoặc hồng điều, thường kèm chữ Hán. Làng Kim Hoàng nay thuộc Hà Nội (trước kia thuộc tỉnh Hà Tây cũ). Dòng tranh này từng gần như mai một sau một trận lụt lớn đầu thế kỷ 20, rồi được các nhà nghiên cứu và nghệ nhân phục dựng trong những năm gần đây. Đề tài quen thuộc là gà, lợn, chữ thư pháp chúc Tết.
Tranh làng Sình và nguyên liệu giấy dó
Câu 11. Làng Sình làm tranh dân gian ở vùng nào? Đáp án: làng Lại Ân bên sông Hương, thuộc thành phố Huế. Tranh làng Sình chủ yếu dùng trong nghi lễ dân gian: tranh được bày lên rồi hoá (đốt) sau lễ. Kỹ thuật là in nét bằng ván khắc rồi tô màu bằng tay với vài nét phóng khoáng. Hình người, con giáp, đồ vật được giản lược mạnh, màu đỏ, vàng, xanh rực trên nền giấy mỏng. Vì tranh làm ra để dùng một lần, người thợ không chú trọng sự tỉ mỉ như Hàng Trống mà làm nhanh, nhiều, và chính sự mộc mạc đó tạo nên vẻ riêng của dòng tranh xứ Huế.
Câu 12. Giấy dó được làm từ nguyên liệu gì? Đáp án: từ vỏ cây dó. Vỏ cây được ngâm, nấu, giã nhuyễn thành bột rồi xeo thành tờ. Sợi vỏ dó dài và dai, nên giấy mỏng mà bền, xốp, thấm màu tốt. Làng Yên Thái ở Hà Nội xưa nổi tiếng nghề làm giấy dó, cung cấp giấy cho tranh Hàng Trống và nhiều dòng tranh khác.
So sánh bốn dòng tranh trong một bảng
Bảng dưới gom các đặc điểm vừa hỏi, giúp bạn trả lời nhanh khi gặp câu dạng “dòng tranh nào có…”.
| Dòng tranh | Vùng | Giấy | Cách làm màu | Dùng vào |
|---|---|---|---|---|
| Đông Hồ | Bắc Ninh | giấy điệp | in mỗi màu một ván, nét đen in sau | tranh Tết, trang trí |
| Hàng Trống | Hà Nội | giấy dó | in nét, tô màu bằng bút lông | tranh thờ, tranh treo phố phường |
| Kim Hoàng | Hà Nội | giấy đỏ, hồng điều | in nét, tô thêm màu | tranh Tết, tranh chữ |
| Làng Sình | Huế | giấy mỏng | in nét, tô màu phóng khoáng | tranh dùng trong nghi lễ dân gian |
Câu 13 dựa vào bảng này: dòng tranh nào in hoàn toàn bằng ván, không tô tay? Đáp án là Đông Hồ. Câu 14: dòng tranh nào sau khi dùng thường được đốt đi? Đáp án là tranh làng Sình, vì vậy tranh cổ làng Sình còn lại rất ít, phần lớn tư liệu ngày nay là các bản in mới từ ván cũ hoặc ván khắc lại.
Những câu hay trả lời nhầm
Bốn lỗi gặp nhiều khi hỏi về tranh dân gian:
- “Tranh Đông Hồ ở Hà Nội.” Không phải; Đông Hồ thuộc Bắc Ninh. Hà Nội là quê của Hàng Trống và Kim Hoàng.
- “Tranh Hàng Trống in trên giấy điệp.” Giấy điệp là đặc trưng của Đông Hồ; Hàng Trống dùng giấy dó và tô màu bằng tay.
- “Mọi tranh dân gian đều là tranh Tết.” Tranh làng Sình phục vụ nghi lễ, tranh Hàng Trống có nhiều tranh thờ; chỉ một phần là tranh treo Tết.
- “Màu tranh Đông Hồ nhạt do phai.” Màu trầm vốn là đặc điểm của nguyên liệu tự nhiên, không phải do tranh cũ.
Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ cặp “Đông Hồ – giấy điệp – in toàn bộ” và “Hàng Trống – giấy dó – tô tay”. Hai dòng tranh này chiếm phần lớn câu hỏi về tranh dân gian, và hầu hết các nhầm lẫn đều đến từ việc đảo hai cặp đó.
Đọc thêm: ván khắc, người giữ nghề và chợ tranh
Phần quý nhất của một làng tranh không phải tờ tranh mà là bộ ván khắc. Ván thường làm bằng gỗ thị hoặc gỗ mít, loại gỗ mịn, ít cong vênh, khắc được nét nhỏ mà không vỡ. Một bộ ván cho một bức tranh nhiều màu phải khớp nhau đến từng li, nếu không các mảng màu sẽ lệch khỏi nét đen. Nhiều gia đình nghệ nhân giữ ván qua nhiều đời và coi đó là tài sản của dòng họ, vì một bộ ván hỏng là mất luôn một mẫu tranh.
Cảnh chợ tranh tháng Chạp từng là nét quen của đồng bằng Bắc Bộ: người làng bày tranh trên chiếu, người các vùng về mua từng xấp để treo Tết hoặc mang đi bán lại. Khi tranh in công nghiệp và lịch treo tường phổ biến, chợ tranh thưa dần và nhiều hộ bỏ nghề. Ngày nay tranh dân gian sống chủ yếu nhờ khách tham quan, người sưu tầm và các chương trình giáo dục ở trường học, bảo tàng.
Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn, hãy bắt đầu từ việc so sánh trực tiếp hai bức cùng đề tài của hai dòng tranh, chẳng hạn bức gà của Đông Hồ và bức gà của Kim Hoàng. Nhìn tận mắt chất giấy, độ dày màu và cách xử lý nét sẽ giúp bạn nhớ lâu hơn bất cứ bảng so sánh nào.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự in thử tranh Đông Hồ không?
Nhiều cơ sở ở làng Đông Hồ và một số bảo tàng có hoạt động cho khách tự in thử một bức nhỏ bằng ván khắc và màu chuẩn bị sẵn. Trải nghiệm này giúp bạn hiểu vì sao phải in từng màu một và vì sao ván nét đen đi sau cùng.
Tranh dân gian được treo vào dịp nào?
Tranh Đông Hồ và Kim Hoàng chủ yếu là tranh Tết, mua ở chợ tranh tháng Chạp và thay mới mỗi năm. Tranh Hàng Trống có cả tranh thờ, tranh treo quanh năm. Tranh làng Sình dùng trong các nghi lễ theo phong tục địa phương.
Vì sao tranh dân gian xưa còn lại ít?
Giấy dễ hỏng vì ẩm và mối mọt, tranh Tết lại được thay mỗi năm, tranh làng Sình thì đốt sau lễ. Thứ còn lại bền nhất là ván khắc gỗ, nhiều bộ ván cổ được các gia đình nghệ nhân và bảo tàng lưu giữ.
Chữ Hán trên tranh Đông Hồ có ý nghĩa gì?
Chữ Hán thường ghi tên tranh hoặc một câu chúc ngắn, như Vinh hoa, Phú quý, và đôi khi là câu thơ chữ Nôm giải thích nội dung. Chữ là một phần của bố cục, giúp người mua nhận ra tranh và hiểu lời chúc.
Tranh dân gian khác tranh khắc gỗ Nhật Bản như thế nào?
Cả hai đều in bằng ván gỗ, nhưng tranh khắc gỗ Nhật thời Edo thường có nét mảnh, phối màu tinh, đề tài phố thị, phong cảnh, diễn viên. Tranh dân gian Việt đề tài nông thôn, lễ Tết, lời chúc, hình khối đơn giản và màu từ nguyên liệu địa phương.